From John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 348-356. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.
Transcription/translation by Ch’orti’ Project, Robin Quizar
Fought 25 What the World Used to be Like Ch’orti’
Fought 25 What the World Used to be Like English Translation
Fought 25 What the World Used to Be Like Spanish Translation
25 What the World Used to be Like – E Mundo Tarix e Tyempo
E jente uk’ajtyob’ ani tarix e tyempo ke’ e mundo tarix e tyempo iraj iraj asatpa. Che ke’ at’ab’ay e mar to’r e rum i ab’ut’k’a tuno’r o’r e rum taka e ja’. I e rum aketpa anam, esto ke’ ak’a’pa aketpa ja’ tuno’r o’r e rum, y e jente ak’a’pa achamob’ umen e ja’. Porke’ ak’a’pa ach’uwan e jente loke’ ayan to’r e rum, ak’a’pa ch’uwanob’ kocha e sujk to’r e ja’.
I nyen mut matuk’a’ aketpa, nyen ch’ajch, nyen masa’, nyen usij, nyen mwan, matuk’a’ aketpa, porke’ inyajrer asatpa tuno’r loke’ ayan to’r e rum, porke’ che ke’ tarix e tyempo, ma’ni tuk’a e witzir to’r tama e mundo. Porke’ che ke’ inyajrer ani intaka xi’ch’ir e mundo to’r e ja’; matuk’a’ e witzir koche’ kone’r.
Pero’ kwando e dyos uwira ke’ ke’ – asatpa e b’ak’ab’ tama e mundo, entonses inte’ diya, kwando b’ut’k’a e ja’ to’r e rum, ketpa puro anam tuno’r e mundo. I kondo kay taki, ixin, i e ja’ yaja’, tya’ kay umorojse ub’a, ixin, kay uchajri e rum. Entonses konda chekta tuno’r: kojn, witzir, i tun. Tunor’ loke’ ayan.
K’a’chekta ixin, porke’ che ke’ ja’, xe ja’, tya’ kay taki ixin i tya’ kay umorojse ub’a, kay uchajri e rum. I chekta tuno’r, e syan tun lo ke’ ayan chekta ixin.
Pero’ tarix e tyempo che ke’ ma’ni tuk’a’, ke’ inyajrer ani ch’a’r u’t e rum tuno’r e lugarob’. Kone’r kawira me’yra witzir, i ayan e syan kojnob’, porke’ b’anixto ke’ tama e diya yaja’, ke’ ja’ xe’ e ja’, konda kay umorojse ub’a, k’a’pa uchajri u’t e rum, i k’a’pa ketpa e syan witzirob’ ixin tama e lugar.
Porke’ uk’ajti ani e jente tarix e tyempo ke’ e mar, iraj iraj at’ab’ay uyojmar i a’chpa a’wan koche e tokar. I konda a’chpa a’wan, entonses uyaktu ub’a water, ub’o’ch’i tuno’r o’r e rum. B’an ani uk’ajtyob’ ke’, porke’ tarix e tyempo, uk’ajtyob’ ke’ e mar e’nrededor yo’ri’lya e mundo ch’a’r tamar, i poreso wak’chetaka ub’och’i o’r e rum kwando k’ani at’ab’ay tama o’r e rum. B’an ani uk’ajtyob’ tarix e tyempo.
I uk’ajtyo b’an ani ub’an, che ke’ e mar maja’x inte’ra. Che ke’ ayan inte’ mar chakchak, y ayan inte’ mar saksak, y ayan inte’ mar intak’tak’ kocha e breya. I che ke’ ayan inte’ mar puru ch’i’ch’, intakix chakob’en. Pero no’n ma’chi kay k’oto’n kawira. Che ke’ ayan inte’ mar ke’ me’yra, i b’an k ocha e leche, intakix saksak; uk’ajtyob’ ke’ ya’ pegado, u’t e k’in taka e mar.
I ya turu e dyosob’. I che ke’ e mar yaja’, ke’ inte’nte’ ajk’in taka e akb’ar e’jb’i. Porke’ che ke’ ya turu e dyosob’. Pero ma’chi kana’ta jay b’an berda lo ke’ uk’ajtyob’. I che’nob’ ke’ tama e mar ayan me’yra animal b’ut’ur tamar.
I poreso ayan inte’ chinam uk’ab’a’ baryo, watemala, ke’ ya ch’a’r e mar. I uk’ajtyob’ ani tarix e tyempo ke’ iraj iraj k’ani alok’oy ya’ animalob’ yaja’ tama e barko, k’ana ak’axob’ tama e chinam. Pero ma’chi a’ktanob’ umen e solda’dob’; o’jrob’, asutpa, a’xob’. Pero no’n ma’nyajr k’oto’n kawira.
Pero b’an uk’ajtyob’. Uk’ajtyob’ ke’ ani che’nob’ ke’ tu’pat e mar ayan e jente kwatro una’k’u’t. Che ke’ ayan inmojr jente ayan una’k’u’t tama upat ujor, y ayan delante. Che’nob’ ke’ de kwatro ojo. I ja’xto e jente yaja’ xe’ ak’uxwanob’. Uk’uxob’ e jente. Pero che’nob’ ani ke’ tu’pat mar ayan. I che ke’ ayan e jente ke’ matuk’a’ ujor. I ayan e jente ke’ pachu ujor. Tuno’r uk’ajtyo b’ani ke’ tu’pat mar mix ja’x jente kocha e ayan tya’ turo’n.
I poreso u’k’ajtyo b’ani ke’ jay a’ktana alok’wob’ umen e gobyerno, usatyob’ e jente, pero’ che’nob’ ke’ ma’chi ajk’unob’ lugar. No, ke’ e jente lo ke’ ayan tu’pat e mar k’ani alok’wob’ i ab’ak’to b’ani.
Uk’ajtyob’ ani ke’ ayan inte’ lugar uk’ab’a’ estados unido. Che ke’ e jente tama e lugar yaja’, e jente ayan utzutzer i u’t uk’a’b’ob’ k’ob’irik. I che ke’ ja’xto xe’ uk’uxo b’an e jente, porke’ che ke’ a’ch’i’ utzutzerob’. I poreso tarix e tyempo ab’ak’ajrna ani, e jente xe’ ak’oto’b’ tama e najtir lugar xe’ ma’chi ache’nob’ konoser, ab’ak’ajrnob’ ani, amukwan e maxtak tu’tob’ tuno’r
e ixiktak amukwanob’ kondo uwirob’, amukwanob’, k’ab’e’yk ewa’wan inte’ gera tama inte’ lugar.
Uk’ajtyob’ ani ke’ e jente yaja’ tya’ war e gera, kwando ayajra e bomba tu’jorob’, che ke’ maku’ e mar, utziri ub’o’b’ ya’ korpo’b’, i poreso ma’chi achamesnob’. Pero’ che ke’ k’otoy inte’ diya yajra e beneno tama e mar. Entonses k’a’pa chamo’b’. Pero che ke’ jurb’ir ache’nob’, ma’chi achamesnob’, porke’ maku’ e mar utziri ub’ob’. Esto ke’ yajra e beneno tama e mar, entonses k’a’pa chamob’. B’an uk’ajtyob’ ani.
From John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 357-380. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.
Transcription/translation by Ch’orti’ Project, Robin Quizar
Fought 26 Earth, Sky and Water Ch’orti’
Fought 26 Earth, Sky and Water English Translation
Fought 26 Earth, Sky and Water Spanish Translation
26 Earth, Sky and Water – Rum, U’t e K’in, i Ja’
K’ani’n che’ kontar inte’ o’jroner lo ke’ u’mb’i ani ak’ajna tarix e tyempo.
Uk’ajtyob’ ani eonya’n jente ke’ e mundo lo ke turo’n tamar, che’nob’ ani ke’
yeb’ar e mundo lo ke’ turo’n tar, mas ejmar che ke’ insolo ja’.
I che ke’ yeb’ar e ja’ lo ke’ war ayan otronte’ lugar, koche tara. I che ke’
e lugar yaja’ ya b’ut’ur tuno’r eya jente xe’ a’rob’na malo.
I che’nob’ ke’ e lugar yaja’ uturi’b’ ma’lob’, porke’ che’nob’ ke’ e lugar yaja’
b’an kocha inte’ chinam ke’ me’yra jente b’ut’urob’ tamar, pero ja’xob’ che’nob’ ke’
ma’lob’. Ja’xob’ uchab’uyob’ ke’ e ma’lo inte’yx jente.
Che ke’ konda tara anamtz’a e k’in i a’kb’are’n e’ksijb’a che’nob’ ke’ tama e
lugar yaja’ war alumuy e katata’. Ya war a’nch’akna a’nch’ekna syan. I tara
inksib’an. I che ke’ konde alumuy e k’in tama e lugar yaja’, tu’jor e winikob’
yaja’ ke’ mas fwerte ukalorir u’t.
I che ke’ e jentyob’ yaja’ mix una’ta tuk’a uchob’ umen ukaloriru’r u’t e k’in.
Ja’xob’ una’tob’ ke’ ayan o’tronte’ u’t k’in ejmar tya’ twa’ alumuy ya e k’in, porke’
b’an uk’ajtyob’ ke’ ayan otronte’ lugar i ke’ ejmar, yeb’ar e rum lo ke’ turo’n
tamar, ya’ anumuy e k’in konda tara e’yksijb’a.
Pues kana’ta ke’ ayan otronte’ u’t k’in ejmar. I che ke’ e lugar yaja’ inte’ra
taka xe’ che’nob’ e lugar infyerno. Porke’ che ke’ e lugar xe’ a’rob’na infyerno ke’
ya a’axi tuno’r ti’n uche e mab’anb’anir, tuno’r ja’xob’ che’nob’. Tuno’r ti’n una’ta
b’a’xwan, ti’ne achamsan, ti’ne uche burla upya’r, ti’ne una’ta uche amentira i
tuno’r mab’anb’anir, che ke’ insolo ya a’xin ab’ut’k’a tama e lugar yaja’. Che’nob’
ke’ ja’x e lugar infyerno tya wa’r inte’ k’ajk war atz’ajb’a i ke’ ma’chi a’tajpa.
Che ke’ ya’ k’otoy tuno’r ti’ne achamo’b’.
Pero maja’x inte’ra uk’ub’esyajob’ tama e lugar infyerno. Porke’ che’n ayan
ti’ne che’nob’ ke’ ti’ne’ achamay, i tama anyo ak’otoy e anjelob’ alok’esna to’r
e k’ajk yaja’. I ayan ti’ne che’nob’ ke’ ja’x inte’ turtar tya’ ma ejk’ar twa’
alok’oy yaja’, tye’ne achamay tye’ne me’yra umab’anb’anir, porke’ che ke yaje’
ayan inte’, ayan otronte’ lugar tya’ ak’otoy ti’ne ak’a’pa chamesb’ir, ti’ne’ achamay
ta ja’, ti’ne o’tzpo’jri tu’k’ab’te’, ti’ne o’tzpo’jri tu’t ch’en, che ke’ aparte e
lugar
tya’ turwob’. Porke’ che’nob’ ke’ maja’x ub’ojb’ir chamer utajwi, i ke’ aparte e
lugar tya’ turo’b’. Che ke’ e lugar yaja’ ya turu tuno’r e jente xe’ ajmab’anb’an.
Che ke’ ayan inte’ uk’ub’esyajob’. Che ke’ konda achamay e winik xe’
achamsan o jay ch’akwan, i konda k’otoy yaja’ e’rsena ujor e winik xe’ uchamse,
o’ (i) jay ch’a’kwan, che ke’ e’rsena e ch’ich’, lo ke’ ulok’se, e’rsena konda
ak’otoy.
I che’nob’ ke’ ti’ne una’ta uposi upya’r twa’ chamay, che ke’ tye’ne achamay
umen lo ke’ uche upater upya’r xe’ che twa’ brujo, che ke’ konda achamay ya e
winik yaja’ xe’ chamay, konda posna umen e winik to’r e rum tara, che ke’ ya’
a’xin ach’a’n tu’jam e ma’lob’ yaja’. I konda k’otoy taka e diya achamay xe’
aposwan, entonses ak’otoy yaja’. Ulok’se xe’ uchamse. B’an turu uk’ub’esyajob’.
I che ke’ ti’ne una’ta aposwan o’ koche kawa’re ke’ brujo, che ke’ konde
achamay, akajcha achu’b’na to’r e k’ajk, i tun tama ya twa’ ch’u’r tuno’r e
tyempo, i ke’ ma ejk’ar twa’ utoyi tuno’r lo ke’ uche. Che’nob’ ke’ ya’ ch’u’r
b’u’tzb’u’tz unak’u’t. Umen e k’ajk tya’ ch’u’r. Che ke’ tye’ne una’ta uche mentira,
ya ch’u’r to’r e k’ajk yaja’, k’oroch’k’oroch’ o’r uya’k umen e k’ajk. B’an turu
uk’ub’esyajob’.
Porke’ che’nob’ ke’ me’yra mar yeb’ar e mundo. Ayan e mar blanko i ayan
inte’ mar chakchak. Che’nob’ ke’ ayan inte’ mar berde, asul. I che’nob’ ke’ ayan
inte’ mar kocha e leche ke’, che’nob’ ke’ no’n to’r mar ch’u’ron.
I poreso che’nob’ ani ke jay e mundo lo ke’ turo’n tamar, k’ani anijkesna
wak’chetaka, a’xin maku’ uja’, i no’n kak’a’pa, porke’ che’nob’ ke’ insolo ja’
yeb’ar e rum. I tu’jor e ja’ ch’u’ron no’n.
Porke’ che ke’ tya’ keter uyori’r e mundo, lo ke’ turo’n tari, tama (e)
uyori’r, che ke’ insolo ja’, xe’ che’nob’ ke’ mar breya. Porke’ che’nob’ ke’ mar
breya porke’ che ke’ ya nut’ur, uyori’r e mundo taku’t e k’in. I ke’ yaja’ mix
majchi ak’otoy, nyen barko, nyen abyon me’ra k’otoy.
Porke’ che ke’ tama (e) uyori’r e mundo tu’yori’r e mar ya turu e anjelob’.
I che ke’, che’nob’ ke’ jay yaja’ ak’otoy inte’ e ajo’rumir jente, ke’ wak’chetaka
e’jb’i e anjelob’, i uyojresob’ o’jri jay inte’ abyon k’ani ak’otoy, porke’ che ke’
ya pegado e syelo, xe’ kawa’re u’t e k’in, taka e mundo. Porke’ che’nob’ ke’
yaja’ e mundo i e u’t e k’in turu kocha (e) upat e xux tu’tz’ajkirtu’tz’ajkir turu
a’xin.
B’a che’nob’ ke’ b’an e mundo, ke’ u’t e k’in tichan lo ke’ kawira tara, che
ke’ montanya berde. I mas tichan tui’, xe’ che’nob’ ja’xob’ ke’ tu’pat e syelo
tichan ke’ ya’ e lugar. Ayan inte’ lugar, inte’ chinam kocha, kochya’ch kawira tara.
Che ke’ ya turu tuno’r ti’ne, tye’ne achamay tara ke’ ya a’xin aturwan tama e
lugar yaja’. I mas tichan ayan otronte’ e lugar ke’ ya turu e dyosob’.
Poreso tarix e tyempo kwando ayan ti’ne ak’aj’pesyan ani tu’t e dyos, che,
“tya’ wa’ret, tya’ ture’t tama upat e syelo,” porke’ ub’ijnu ke’ (e) u’t e k’in, lo
ke’ kawira tichan, ke’ maja’x uturtar e dyos, sino ke’ uturtar e dyos aketpa mas
tichan. I poreso b’an una’to’b’ ke’ ejmar ayan otronte’ e lugar ejmar. I ayan inte’
mar.
I che ke’ tya’ nut’ur u’t e k’in taka e mundo lo ke’ turo’n tamar, i tama
taka tuno’r lo ke’ uchob’ mentar, ke’ nut’ur e mundo. Uk’ajtyob’ ani ke’ yaja’ e
katata dyos, ja’xir turu desde tama upat e syelo tichan, i ja’x chukur umener.
Tuno’r e lugarob’, e mar, i che ke’ e mundo lo ke’ turo’n tarira ja’, che’nob’
ke’ tama utajn uyok detenido umener, i poreso che’nob’ ke’ jay ja’x k’ani unijk’es
ke’ wak’chetaka e’yncha e mundo takaron, i kasatpa.
Porke’ che’nob’ ke’ e mundo intaka ch’u’r takaron , kocha ach’uwan e ch’ab’i’
to’r e ja’ konde war kachapi, intake ach’uwan o’yojk’i to’r e ja’, che ke’ b’an e
mundo intake ch’u’r, o’yojk’i takaron, i detenido umen e katata’ dyos tama uyok.
I ke’ jay ja’x unijk’es takaron, entonses wak’chetaka e mundo ira, ke’ wak’chetaka
e mundo ira uche konsumir takaron, i at’ab’ay e ja’ to’r e rum, twa’ aketpa insolo
mar o’r e rum iriran.
Che’nob’ ke’ e mar breya xe’ uchob’ mentar tya’ tz’akar u’t e k’in taka e
mundo, che ke’ galan atz’a’pruma. Poreso che’nob’ ke’ b’an kocha — ti’n che ke’
mar breya, i ti’n che’nob’ ke’ e mar kristalina. Porke’ che’nob’ ke’ galan
atz’a’prumu’t.
I uk’ajtyob’ ani ke’ e ik’ar e takin ik’ar xe’ awajrsan to’r e rum tara. I ke’
maja’x me’yra uyaltir lo ke’ at’ab’ay tamar. Che’nob’ ke’ mas tichan ayan otronte’
ik’ar xe’ awajrsan, ke’ ja’x ma’chi uyakta e ik’ar xe’ awajrsan tara to’r e rum,
ma’chi uyakta anumuy tichan. Porke’ che’nob’ ke’ e ik’ar xe’ awajrsan tara
mab’anb’an. Che’nob’ ja’xob’ ke’ maja’x sagrado. Porke’ e ik’ar tara uwajri
tuk’i’ktuk’i’k lo ke’ ayan to’r e rum, utwi’r alguna kosa, lo ke’ ayan to’r e rum,
i tuno’r e mab’anb’anir lo ke’ ayan to’r e rum awajro tamar. Pero che ke’ e ik’ar
xe’ ch’a’r mas tichan ma’chi’x — ma’chi uyakta anumuy. I e ik’ar xe’ awajrsan tara
twa’ ma’chi anumuy e ma’b’anb’anir tichan. I che ke’ e mas tichan ayan otronte’
ik’ar cha’r, ke’ e ik’ar yaja’ che’nob’ ik’ar sagrado, porke’ mix tuk’a mab’anb’anir
ayan tamar.
Pwes b’an turub’a uk’ub’es’yajob’. Porke’ che ke’ e ik’ar xe’ ch’a’r tamu’t e
k’in che’nob’ ja’xob’ ke’ e ik’ar sagrado, ke’ matuk’a e mab’anb’anir tamar. Porke’
che ke’ ja’x e ik’ar xe’ ch’a’r (ta) tichan, che ke’ ja’x lat’ar u’t e k’in umener.
I che’nob’ ke’ e ik’ar xe’ ch’a’r tichan tya’ pegado, tya’ xe’ pegado taku’t e
k’in, i ke’ ja’x uche akortar uk’ajk e u’t e k’in. Porke’ che’nob’ ke’ manik e
ik’ar yaja’, ke’ atz’ajb’a ani e mundo ira umen e uk’ajkir u’t e k’in, lo ke’ alumuy
tichan. Porke’ che ke’ e k’in, xe’ kawira tichan, k’ajk. I jayma tuk’a e ik’ar yaja’
twa’ uche akortar, entonses atz’ajb’a e mundo. B’an ani uk’ajtyob’.
Poreso che’nob’ ke’ e ik’ar lo ke’ ch’a’r awajrsan tara, i ke’ ma tuk’a inte’
tyempo twa’ ma tuk’a, porke’ che ke’ e ik’ar xe’ awajrsan tara me’yra uk’anpi’b’ir,
i ke’ aktab’ir umen e dyos twa’ ja’x uwajri ko’yt, i twa’ usisb’ujres o’r e rum,
twa’ ma’chi atz’ajb’a, i twa’ ma’chi achamay e pak’ab’ e konoj umen e uk’ajkir
u’t e k’in. Poreso che’nob’ ke’ e takin ik’ar xe’ ch’a’r awajrsan tara matuk’a
tyempo xe’ alok’oy. Porke’ che ke’ e takin ik’ar aparte ke’ ch’a’r tuno’r e tyempo,
i aparte e ik’ar xe’ water taka e jaja’r.
E ik’ar xe’ watar taka e jaja’r uk’ampi’b’ir ja’x utares e jaja’r na’ xe’
ut’ab’se e anjelob’ tu’t e k’in. Pero e takin ik’ar xe’ ch’a’r tuno’r e tyempo, che
ke’ twa’ taka uwajryo’n, twa’ ma’chi katz’ajb’a umen uk’ajkir u’t e k’in. B’an ani
uk’ajtyob’.
Che’nob’ ke tarix e tyempo ak’ajpa ani asatpa e mundo taka e pak’ab’ e
konoj. Porke’ che’nob’ ke’ ayan inte’ anjel, ja’xob’ che ke’ e anjel ke’ ma’chi
uk’u’b’se utata’, ke’ ja’x e katata’ dyos. Che ke’ yaje’ e anjel yaja’ ak’ajpa’k’ajpa
uyusre unijkes, porke’ che’nob’ ke’ ayan ti’n uk’ajtyob’ ke’ ayan ukoykinar e
mundo, o’ uwoyir.
Che ke’ e anjel yaja’, konda aj’k’una gana uyujk’u uwoyir e mundo, i
entonses che’nob’ ke’ e mundo wak’chetaka a’xin maku e na’ i aju’cha tuno’r e
mundo taka e pak’ab’ e konoj. Che’nob’ ke’ tarix e tyempo ak’ajpa’k’ajpa asatpa e
mundo.
Pero che ke’ ayan inte’ tyempo konda e katata’ dyos k’o’yran, irajiraj uche
jormar o’r e mundo taka e pak’ab’ e konoj. I entonses konda uwira e dyos ke’
usati ak’ajpa’k’ajpa usatyob’ e pak’ab’ e konoj che two’b’ ke’, “No’x ma’chi iwakta
e pak’ab’ e konoj, lo ke’ ne’n int’oxi.” I ke’, “Ne’n inche jormar o’r e rum twa’
turanob’ tar. I no’x irajiraj iju’ches. Kone’r ustanik, koche b’a koche tawarox twa’
isati, i b’an tawarox twa’ yu’stes.”
Che ke’ e anjelob’ yaja’ wa’wanob’ ke’ mix ti’n una’ta tuk’a ucho’b’, ke
a’xin utzuyo’b’ e rum, upusyo’b’ to’r e ja’ i che ke’ e rum yaja’ ak’axiak’axi
aju’cha a’xin maku’ ja’ nye’nyen achekta tya’ a’xin. I ak’ayno’b’ umen e katata’
dyos. Che two’b’, “Koxto ? Twa’ isati tawarox i twa’ iche otronyajr, ma’chu
yub’yo’x!” Entonses che ke’ tari otronte’ anjel u’k’apa’ san raymundo.
E anjel san reymundo ixin uwajpi e imb’ijk rum, upusi to’r e ja’. I che ke’
k’axi taka e rum yaja’ to’r e ja’, pukujk’i ixin tuno’r o’r e ja’, lejmay ujor e
ja’ umener, i ch’uwan ixin, i wak’chetaka kay k’ek’o tari koche ak’ek’o ch’ab’i
to’r e ja’. Che ke’ ch’uwan ixin to’r e ja’ tuno’r ejsto ke’ ma ub’och’i tuno’r
o’r e mar; sutpa otronyajr e mundo, i t’oxpa e jente tamar; che’nob’ ke’ desde
tama e diya yaja’ ma’chi’x sutpa satpa mas e mundo taka e pak’ab’ e konoj. I
poreso che’nob’ ke’ kone’r ayan me’yra e jente, porke’ e mundo ma’chi asatpa
kone’r.
Che ke’ e ajsatpa’r jentyob’ yaja’, ti’ne kay sajto’b’ k’a’pa sutpo’b’ chay.
Che’nob’ ke’ chay, e chay chekta porke’ irajiraj ani asatpa e jente, i e jente yaja’
lo ke’ asatpa, e mundo takarob’, ab’ujkob’ umen e ja’ i asutpo’b’ chay. B’an ani
uk’ajtyob’ e jente tarix e tyempo ke’ e chay jente.
Maja’x inte’ra uchob’ kontar ani e jente tarix e tyempo, koche’re turu (e) u’t
e k’in i e rum. Ayan ti’n uk’ajtyob’ ani ke’ ayan uyeski’nir e mundo xe’ che
ke’ ayan uwoyi’rob’. I che ke’ tama e oyyob’ yaja’ wa’r e anjelob’ chukur
umenerob’. Che’nob’ ke’ konde ja’x uyujkwob’ uwoyi’r e mundo, entonses anijki
tuno’r e rum porke’ ak’ub’esyanob’ ani tarix e tyempo, ke’ kocha irajiraj anumuy
ani e jukb’ar. Ak’ub’esyanob’ ke’ e anjelob’ yaja’, ja’x uyujkwob’ uwoyi’r e
mundo, i ke’ k’ani usatyob’.
Pero ma’chi ajk’uno’b’ lugar umen e katata’ dyos tichan twa’ usatyob’. Pero
ja’xob’ che ke’ ak’o’yranob’ tya’ wa’rob’ takar chu kur umenerob’. I ja’xob’ ani
usatyob’. Pero ma’chi ajk’unob’ lugar umen e katata’ dyos, uyajtu’t e pak’ab’ e
konoj twa’ satpa.
Ayan ani inte’yer ansyano akay uk’ajti intya’ch uche kontar, ja’xir uk’ajti
ani ke’ uyub’an ak’ajna tarix e tyempo, ke’ e mundo iran, lo ke’ turo’n tamar,
ke’ intake ch’a’r uyajk’u ubuelta. Che ke’ konda e’ksijb’a tara, che ke’ (e) u’t e
k’in tichan anumuy ejmar. I e mundo ira at’ab’ay tichan. I konda e mundu tara
anumuy ejmar, i entonses kawira e k’in tichan. I konda (e) u’t e k’in tichan
war anumuy ejmar, i no’n che ke’ turo’n tichan.
Akay ani a’rob’na, “Pero koxto ma’chi kache sentir tuk’o’ra kach’uwan
xirkojt?” Ja’xir che ani, “Kocha ka’xi kache sentir ke’ no’n ajmab’anb’anon? I
ma’chi kana’ta! I kocha upoder e dyos takaron. I poreso ma’chi kache sentir
tuk’ora kach’uwan xirkojt.” B’an ani aturwan o’jronob’ ani.
Ti’n che’nob’ ani ke’ ja’x e mundo asutrema takaron. I maja’x inte’ra uchob’
kontar ani. Akay ani uk’ajtyob’ ke’ e k’in xe’ alumuy tichan b’an kocha e tren
kawira kone’r taka uk’ajk. Uk’ajtyob’ ke’ ch’a’r e linya tya’ axana tamar.
Akay ani uk’ajtyob’ ke’ lo ke’ ayan kone’r to’r mundo kawira, e k’ajk lo
ke’ ayan tama e chinamob’, i (ke’) ayan inwajtyob’ ke’ ja’x e dyos uyajk’u
(uyaju) usentido e jente to’r e rum tara kocha twa’ uchob’, porke’ tya’ turu e
dyos, b’an, i poreso che’nob’ ke’ e lusera lo ke’ kawira tama u’t e k’in, che
ke’, che’nob’ ke’ lus elektrika. Porke’ chinam.
Pero ma’chi kana’ta jay koche’ra. Pero ja’xob’ b’an uk’ajtyob’.
From John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 381-389. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.
Transcription/translation by Ch’orti’ Project, Robin Quizar
Fought 27 Rainy Season Ch’orti
Fought 27 Rainy Season English Translation
Fought 27 Rainy Season Spanish Translation
27 Signs of the Rainy Season – E K’axja’k’in
E irseyaj tama e k’axja’k’in.
Ti ko’yt no’n ayan inte’ irseyaj tama e k’in y e luna y e rwede xe’ ach’a’n tu’t e k’in. Tama e lugar tya’ ture’n ayan cha’te’ witzir wa’r. Inte’ uk’ab’a’ Bolkan, inte’ uk’ab’a’ Nyarar. E witzir yaja’ me’yra. Ja’x era a’rob’na Tachukti’.
E k’in xe’ anumuy tichan b’anix kana’ta ke’ tu’pat e witzirob’ yaja’. Achekta watar kawira alok’oy tama o’r e witzir. Tama enero, jebrero, marso, kawira achekta water tu’b’isarir e witzir Bolkan. I anamtz’a tu’b’isarir o’r e witzir Moryujtz’u’b’.
I tama e abril warix aka’y uwisi ub’i’r. Konix kawira inte’yx lado atob’oy. Entonses ma’chi’x anamtz’a tub’i’sarir o’r e witzir Moryujtz’u’b’. Tu’t’ejrtarixto anumuy ya’. Inte’rti’ e mesob’ yaja’, e abril, mayo, war uwisi ub’i’r.
Konix kawira ke’ k’anix ak’otoy tu’b’isarer e witzir Nyarar. Kawa’re ke’ k’anix o’choy e k’axja’k’in. Pero konda innajto twa’ ak’otoy tu’b’isarer e witzir Nyarar, e’xnato e berano.
Porke’ tama e junyo, e julyo, agosto, septyembre, ke’ ja’x e mesob’ yaja’, kawira ke’ ulok’i’b’ e k’in ya’ chekta tu’b’isarir o’r e witzir yaja’ Nyarar. Ya kawira tob’oy. Konda anamtz’a, kawira anamtz’a to’r e witzir Xinxira’. Kondak’ix alok’oy e k’axja’k’in, aka’y asutpa tu’b’ojpirer ub’i’r.
Ayan otronte’ irseyaj tama e luna. Tama e k’axja’k’in konda ma’chi war ak’axi e jaja’r y e jinajob’ war ataki umen e berano. Pero e luna uwirsyo’n e irseyaj konda k’anix anumuy o’ konda asutpa water. Konda e luna ach’uwan xirkojt, i b’anix o’yojk’i kawira, entonses kawa’re utares e jaja’r e luna.
Y ayan beses ak’axi e diyob’ yaja’. I konda matuk’a e irseyaj utares, konda asutpa katurb’a kwenta, konda ab’echk’a. Porke’ konda ab’echk’a, ak’axi to’r e witzir axirkojtran. I tama ut’ejrir ach’uwan b’anix kocha e tokar. Chik’ij chik’ij taka e chakchak kochya’x e churujp intaka ch’i’ch’u’t. Y e luna yaja’ konda axirkojtran, b’anix kocha o’yojk’i.
Entonses kawa’re ke’ k’ani uchesyan jaja’r. I konda ixto a’wan e syan jaja’r nyenix e’yri. Konda a’nch’akna achakojpa u’t e k’in tu’tarib’ir e k’in. Konda war atijb’i e k’in to’r e witzir, tya’ war water uwararir inyajrer ach’i’chran u’t e k’in. Konda achekta ut’ejrir to’r e witzir, i b’anto ya’ otrodiya, konda ixto aketruma e jaja’r numen diya ma’chi ak’axi.
Entonses usuti e sya’n takin ik’ar ajk’in ajk’in. Y ach’a’n e sya’n chakchak tokar tama u’t e k’in. Uwayu’b’a axin to’r e witzirob’. Uchu’b’a kocha e chij. I tamarixto che e jente “chijtokar.” Che’nob’ ke’ e tokar yaja’ ajwa’k’in. Ma’chi uyakta ak’ek’o e tokar to’r e witzir xe’ tokar xe’ utares e jaja’r, porke’ che ke’ chakchak tokarob’ yaja’ ajwa’k’in. I ja’x ma’chi uyakta ak’axi e jaja’r.
Y e sya’n ik’ar ach’a’n konda a’xi e tarde, maja’x ko’ra taka. Y e makchan xe’ ach’a’n korakora a’chpa, porke’ che ke’ makchan ma’chi uyakta ak’axi e jaja’r. Konda ach’uwan e tokar to’r e witzirob’ xe’ twa’ utarib’ir e jaja’r, y e makchan yaja’ uxotu’t. Ya ch’a’n e sya’n tak’in ik’ar warxix kawira asatpa e tokarob’ yaja’ xe’ twa’ uyakta e jaja’r ak’axi.
Inte’ irseyaj xe’ kawira konda e arko xe’ ach’a’n tu’t e k’in, e arko yaja’ axana. Konda namtz’a to’r e witzir tya’ anamtz’a e k’in, kawa’re ke’ uk’ani e berano. Pero konda e arko yaja’ a’nch’akna to’r e witzir tya’ tob’oy e k’in, entonses kawa’re ke’ uk’ani e jaja’r. Y e arko yaja’ b’anix kocha e ach’iri’.
Otronte’ irseyaj xe’ kawira. Ayan beses ak’axi e tokar tama e xukur. Ub’ujkse tuno’r e lugar. Wa’r inte’ penya uk’ab’a’ Peliyo. Ab’ujksena umen e tokar. Uxich’i ub’a tama tuno’r uwam e kojnob’. B’anix ke’ war uyejtz’u twa’ k’axi e jaja’r, katza’y kawira.
I konda ko’yb’i ak’aywi e wako’, kawa’re, “A’ru e wako’. Jaja’r uk’ani.” Porke’ e wako’ yaja’ jaja’r war upejka. Porke’ che ke’ e wako’ pagrino, o’ ajpejkjaja’r. Y e mutob’ korakora atz’o’k’no’b’ twam kojn, ti’kti’k tu’k’ab’tyo’b’. Pero konda kawira ach’a’n e b’utz’ mayuy tama e lugar, kana’ta ke’ k’ani uche e berano. Y e tokar tama u’t e k’in a’jni me’yra.
E ora xe’ war ak’axi e jaja’r, jay de diya, i e’ron e k’in, i a’tz’o tatakinar tya’ ma’chi war ak’axi e jaja’r, i e’jb’i tya’ e’ron e k’in, kawa’re ke’ k’ani a’xin e jaja’r, i k’ani uche e berano. Y e makchan tya’ ma tya’ a’chpa tama e lugarob’. I ach’a’n e sya’n sutut yak’ar y e sya’n chakchak tokar korakora a’jni tamo’r e witzirob’.
From John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 390-422. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.
Transcription/translation by Ch’orti’ Project, Robin Quizar
Fought 28 Rainmaking Ch’orti’
Fought 28 Rainmaking English Translation
Fought 28 Rainmaking Spanish Translation
28 Rainmaking – Upejka e Jaja’r
K’ani inche kontar kocha ak’ajpesyan e pagrino konda war upejka e jaja’r. B’ajxan uche mandar ache’na inte’ ramada kocha utarer ingojr otot. Najtir e otot.
I konda o’sta, uche mandar awa’b’na uxte’ krus, uche mandar ache’na adorner taka e k’om y e kandela b’ajxan. Uturub’a cha’cha’te’ e winikob’ a kada aldeya. Che ke’ e winikob’ yaja’ sakumb’irob’ twa’ e pagrino. Y e sakumb’irob’ yaja’ axana umorojsyob’ e tumin, e nar, e ak’ach, e chumpi’, e ujtz’u’b’, tama tuno’r e alde’yob’.
I poreso tama tuno’r e aldeya uturub’a chacha’te’ sakumb’irob’ twa’ ja’x umorojsyob’ tuno’r lo ke’ twa’ ak’ampa. I konda e sakumb’irob’ yaja’ ak’otwob’ taka e tumin, tuno’r lo ke’ umorojsyob’ ta e aldeya, ak’otoy a’ktana ta uyotot.
Entonses uturub’a e diya ke’ tuk’a diya twa’ nojk’inyob’. I e sakumb’irob’ yaja’ a’xinob’ upak’yob’ e ujtz’u’b’ tuno’r lo ke’ twa’ uk’ampesob’ uchob’ adorner.
I konda ixto turi’x tuno’r lo ke’ k’ani uk’ampesob’, entonses a’xin apejkna tya’ maker turu tu’yotot. Porke’ e pagrino yaja’ uk’ajna’r uturub’a udiya, esto tama ocho diya uya’re e sakumb’irob’ ke’ “Tal diya kanojk’ini.” I ja’xir umaki ub’a’ ch’a’n tu’yotot ub’ajner, porke’ che ke’ war ukojko ub’a.
Porke’ che’nob’ ke’ yaja’ e pagrino yaja’ kondo twa’ o’jron taka e dyos i e anjelob’ uk’ani ke’ ja’xir ukojko ub’a. A’ti ajk’in aj’k’in ti twa’ che ke’ ma’chi apujktu’t konde war o’jron taka e dyosob’. Ukojko ub’a esto tama ocho
diya.
Twa’ ak’ajpesyan konda uk’ajyes uyaju’ uk’ajpesyaj che, “E sakumb’irox, kone’r e ora twa’ kak’ajpesyan tu’t e anjelob’: morojsenik ib’a tara.” I umorojse ko’ra b’ik’it maxtak. E b’ik’it maxtak baja’ che ke’ ja’x yaja’ e Anxerob’. Aka’y ak’ajpesyan uwob’i ujor tama inte’ yaja’ blanko trapo. Uwob’i ujor aturwan. Y e sakumb’irob’ ub’an ub’ujkse ub’ob’ tama inte’ e trapo blanko, uwob’i ujor ub’o’b’ tuno’rob’. Twa’ aturwanob’ tu’yejtz’er yaja’ e pagrino.
Entonses e pagrino aka’y ak’ajpesyan. Y che, “Kone’r e diya lo ke’ wa’ron, i turo’n war kapetruma. K’ani kak’ajpesyan to’yt.
B’ajxan uya’ryob’ e dyos xe’ kawa’re e nwestro pagre eterno. Ja’x upejka b’ajxan. I che ke’ “Ne’t xe’ ik’otori tama tuno’r e anxerob’, tama tuno’r lo ke’ ayan, tama tuno’r lo ke’ ayan to’r e rum, ne’t ik’ot’ori, porke’ ne’t achu’t e k’in, ache e rum, y ache tuno’r lo ke kawira. I kone’r no’n kapejke’t ke’ twa’ awe’b’ta awanxerob’ uwech’e ubendisyonob’ tiko’r tara, porke’ no’n tara turo’n, war kanumse kab’a me’yra taka e wi’na’r, taka e taki’jti’r, porke’ matuk’a katajwi kak’uxi. I kone’r no’n — ayan me’yra kachukpa’r tama e bendisyon ta’b’a ke’ ejtan. Ja’x eran e ora lo ke’ turo’n tya’ war kapeti kab’a. Ko’jron takaret. Ejtan awanxerob’ tarik twa’ utz’a’yob’ to’r e rum tya’ turo’n war kakojksan taka tuno’r ti’ne ch’a’r i erujinajob’, war ataki umen e k’in. Porke’ matuk’a e ja’ tamar.
“I kone’r tya’ turo’n tara war awira ke’ tya’ war usati ub’a e pak’a’b’, uturub’ob’ tuk’ik’xix lo ke’ ucho’n nesesitar, y e pak’ab’, e alde’yob’, ja’xob’ war usati ub’ob’ twa’ uturub’ob’ tuno’r lo ke’ turu kanyener ira. I tamar era twa’ nib’ir, i ke’ tamar twa’ isutpa awiro’n. Eptan awanxerob’ tarik. Ja’x era e ora tya’ turo’n tariran ke’ no’n ayan me’yra kachukpa’r tama e ja’, porke’ war
awira ke’ e pak’ab’ war achamay turu umen e wi’nar, i tya’ ma jayte’ yerob’ e b’ik’it war a’rwob’ umen e wi’nar, porke’ matuk’a utajwi uk’uxob’.”
I entonses aka’y upejka tuno’r e yaje’ e anjelob’. B’ajxan upejka, che, “Anjel San Gabryel, Anjel Santo Tomas, Anjel Santo Tomas Beroniko, i Anjel San Migel Arkanjel.” Che ke’ San Migel Arkanjel ja’x e ak’otori, i ja’x upejka tuno’r uyet anxerir twa’ a’chpa alok’oy takar. Entonses konda k’a’pa upejka tuno’r e anjelob’ yaja’ lo ke’ twa’ uk’ache alok’oy takar apatna, entonses upejka e San Lorenso. Che, “San Lorenso! Barba de Oro, Barba de Plata!”
Y e San Lorenso yaja’ ja’x konda uyub’i atojtna e tambor umen e anxerob’, entonses ja’xir a’chpa water uwira. Poreso e pagrino che, “San Lorenso, mama’b’iret ta e anxerob’. Achpe’n kone’r la’r. Iranon. Tya’ turo’n war kachamay umen e wi’nar. Tya’ turo’n ka– no’n war kache sufrir. Achpe’n! I t’a’psen asobri’nob’ tichan twa’ uwech’ob’ e bendisyon tiko’r kone’r era. Porke’ ma tawaton (?) twa’ kawira, tanto wi’nar lo ke’ ayan. I no’n ma tawaron tya’ turo’n war kachamay. Ya’rob’ e b’ik’it, war ak’a’pa’ chamo’b’. I eptan irajxi’x a — e bendisyon tiko’r.”
E pagrino yaja’ war ak’ajpesyan turu, i war utzuyi e yujtz’u’b’ lo ke’ pa’k’b’ir yaja’, utzuyi tu’tajnuk’ab’, uk’eche tu’t e k’in, i uwirse e anjelob’. Konda uk’eche uk’ab’ tu’tk’in taka e yujtz’u’b’ tu’tajn uk’ab’, che, “Anxerox, no’x ira ixkojkab’i, twa’ nib’ir. Ja’x era sutpe’nik iranik tya’ no’n turo’n war kakuni kab’a’ kapejko’x. Sutpe’nik, iranikon. Ira iwiro’n suturjut, iranon pasarjut, i wich’i’k ibendisyon tiko’r tya’ turu e nisakuno b’iriran. I ja’xob’ upati’x ub’o’b’ xanob’. Upejko’b’ u’t tuno’r e pak’ab’ tya’ turu twa’ uyajk’u lo ke’ ayan two’b’. I tara turu kamener. I kone’r iranik i ch’ami’k pasark’ab’.”
I kone’r asutpa uk’eche yerob’ e b’ik’it ruch yaja’ tu’t e k’in. Uya’re, Anxerox tara turu yerr ekumja’ kamener ti’b’a, ke’ kana’ta ke’ no’x ma’chi ik’ampes koche’ no’n. Pero kana’ta ke’ ume’yn ja’x xe’ ik’ampes no’x.” Uk’eche uk’ab’ tu’t k’in. Intonses aka’y o’jron. I che, “Anjel San Gabryel,
San Migel Arkanjel, kone’r tya’ turo’n, war kak’ajpesyan tyu’t. Tekpanye’nik kone’r. I ke’ no’n war kakojksan. Inkob’i’x e diya, war kakojksan turo’n, porke’ ayan kachukpa’r tama e bendisyon ti’b’a.”
Entonses aka’y utzora a’xin e witzirob’ twa’ che ke’ twa’ e tokar yaja’ atekpani tanyo’r e witzirob’. Aka’y uyajk’u uk’ab’a’ e witzirob’. Tuk’a tuk’a witzir lo ke’ una’ta u’k’ab’a’ uyajk’u uk’ab’a’. Ke’ ya twa’ atekpani e tokar. Porke’ e tokar yaja’ che ke’ ja’x e b’ujr twa’ e anjelob’. Entonses che e pagrino ke’, “Jay ayan tya’ turu inte’ ajmab’anb’an nawalir war uxotyu’t, pero kone’r chenik konjurar a’espada, chenik konju rar asenteyo. Iri iwakta ak’otori. I kone’r tya’ ma jayte’ nawalir ajmab’anb’an, chenik konjurar.”
Upejka tuno’r e anjelob’ tu’k’ab’a’ tuk’ab’a’. I che, “Anjel San Gabryel, chokje’yn chokje’yn. Yaxmujre’, yaxmujres e lugarob’. Anjel Santo Tomas, chokje’yn chokje’yn, yaxmujresik tuno’r e lugarob’. San Migel Arkanjel ajk’otoret tama tuno’r e anxerob’. Chokje’ynik i yaxmujresik tuno’r e lugarob’ tya’ turo’n. War katz’intz’a umen e chukpa’r. Kone’r chektesik tuno’r e rum ya’, yaxmujresik. Tuno’r utrabajo e pak’ab’ lo ke’ turu war atz’intz’o’b’. Tya’ war umorb’a yer ujinajob’. Yaxmujresik, chokje’ynik tamar tya’ ch’a’r a’si e xeror maywi tatakinar. Kone’r t’a’b’senik i yarik tu’ch’u’r montanya, porke’ no’n kak’ani ke’ e lugar yaxmuren, i ke’ ya katajwi tuno’r lo ke’ no’n kak’uxi tara to’r e rum. Jay aran tuk’a pak’ab’ turu war axeror musi’k’i, kone’r kapejko’x ke’ no’x twa’ ixk’otori ta ujor. Anjel Santo Tomas Beroniko, Parramador, we’chrun kone’r e inyax toma, e insak toma de agwa, we’ch’run kora kora twa’ no’n kach’ami tara e bendisyon, e chojb’esyaj ti’b’a.”
“Ajtekpan tokarox, achpe’nik ik’ak’we’nik tamar e inyax laguna, e insak laguna, k’ek’we’nik to’r e yax montanyob’, to’r e witzirob’. Porke’ tamar a’tz’i, ja’x uwa’ri’b’ uyok e anxerob’, i kone’r achpe’nik, i k’ek’we’nik to’r e witzirob’.
“Anxerox, sutpe’nik, iranik tuno’r e pestejo tya’ turu kamener tamar. E noj kombento tamar, e yax kombento mayor, tya’ turo’n, war kapete kab’a. Ak’ajb’esyan tyu’t kone’r yaxtajresik e lugarob’, yaxtajresik uyok uchorob’, e nisakunob’ ira tya’ turwob’ war upatub’ob’ tyu’t.
“Porke’ e pak’ab’ tya’ war e’yximyan apatajyan, ma tawarob’ twa’ e nesesida, ma tawarob’ twa’ tuno’r lo ke’ kanumse kab’a. Tz’ayme’nik kone’r pasar u’t k’in. Chokja’yenik kone’r pasar u’t k’in. Ajtekpan tokarox, ajtekpan ik’arox, kone’r k’ek’we’nik tama u’t e k’in. Ajtekpan ik’arox, kone’r b’ujksenik tuno’r u’t e k’in tya’ k’ani apatna e anxerob’. San Lorenso, Barba de Oro, Barba de Plata, kone’r xe’ asobri’nob’ i taka — takarsaj ke’ ja’xirob’ patnakob’ kone’r. No’n ma’chi atz’i k’ani kakojko twa’ to e me’yra diya. Porke’ ayan kachukpa’r. I kone’r era kak’ani twa’ ixchokb’esyan tiko’r.”
“Ayan e chukpa’r twa’ e ninyo Jawaylika, e ninya Jawaylika. E Jawaylika, che ke’ ja’x lo ke’ e jinaj y e b’u’r. Poreso che’nob’ ninyo Jawaylika i ninya Jawaylika. Che ke’ ja’x uk’ab’a’ e nar y e b’u’r. I che tya’ turo’b’ war achamo’b’ umen e takijti’r. Kone’r we’ch’i’k ibendisyon tu’jorob’. I ke’ ja’x e alimento ta tuno’r e pak’ab’ e konoj to’r e rum.”
Konda ixto a’k’a’pa ak’ajpesyan tya’ kotorob’ tu’yejtz’er (e) ubarko de sa’ i ujtz’u’b’ i tuno’r lo ke’ turu umenerob’, entonses alok’wob’ a’wanob’ to’r e tinaj taka tuno’r e anxerob’ y e sakumb’irob’. Alok’oy a’wanob’ to’r e tinaj. Uk’echob’ inte’nte’ punyu’jtz’u’b’ tu’t ajnuk’ab’ob’, alok’ob’ takar patir y e resensaryo taka ujtz’u’b’ war uputu, uyujmob’ e resensaryo, uk’echob’ e b’u’tz (ta’) tichan, i uk’eche uk’ab’ob’ tichan tu’t e k’in taka ujtz’u’b’. I a’chpa’ awanob’ i sutpa akotwanob’. Maja’x inyajr taka uchob’, tuno’r e yaje’ e sakumb’irob’ yaja’ y e anxerob’.
E pagrino che, “Pagre Nwestro, ke’ estas en lo syelos,” y yaje’ e anxerob’ y e sakumb’irob’ yaja’ ja’x uk’a’pesob’ tuno’r e yaje’ e Pagre Nwestro. Pero war o’jronob’ i war akotwanob’. I war ub’u’tz’ob’ kora kora e b’u’tz’ yaja’ twa’ a’xi twa’ uwech’e ub’a kora kora. Y e pagrino wa’r war uk’eche uk’ab’
tu’t e k’in taka ujtz’u’b’. Konda ixto ak’a’pa uche tuno’r e yaja’, entonses uk’eche tuno’r e upya’rob’ lo ke’ war uche resar takar o’choy maku’.
Konda ixto k’a’pi’x tuno’r, entonses aka’y uchamsyob’ tuno’r e yaje’ e ak’ach, e chumpi lo ke’ turu umenerob’, i akay utukyob’ e sa’ tama e ch’en xe’ yorb’ir umenerob’. Konda ak’a’pa uche mandar ak’ejcha e syan ak’ach yaja’ tama e otot tya’ aturu e yaje’ e ixiktak xe’ warut (?) uchob’ e mandado. Uche mandar ab’ejrna’ xi tuno’r twa’ o’stana e ak’ach yaja’.
I ja’xir uya’re e sakumb’irob’, “Kone’r aketpa tu’t takarox tuno’r lo ke’ uk’anto twa’ anumuy.” Aketpa e sakumb’irob’ yaja’ aka’y uputo’b’ e ujtz’u’b’, tuno’r lo ke’ turu. I aka’y apukmayanob’ e sa’ lo ke’ turu umenerob’, akay upukyob’ taka e jente lo ke’ ak’otoy i e ma’ksa’ lo ke’ uturub’ob’ yaja’. Akay uxut’yob’ inb’ijk inb’ijk uyajk’ob’ e b’ik’it maxtak. Porke’ che ke’ e ma’ksa’ yaja’ ja’x utwa’nib’ir e yaje’ e San Lorenso. Aka’y uxut’yob’ uyajk’ob’ tuno’r e b’ik’it maxtak lo ke’ ak’otoy.
I ja’xir a’xin maku’, uch’ujku e ak’ach tya’ war o’stana, i aka’y usik’b’a ti’ne inb’ajr. Uche mandar o’stana aparte twa’ uk’uxi ja’xir. Porke’ che ke’ ja’xir, i kocha ja’x war uk’ajti e jaja’r i uk’ani ke’ twa’ uk’uxi ja’xir, ja’x e ak’ach xe’ anojran. I poreso uk’ajna’r a’xin maku’ tya’ turu e ixiktak, aka’y uchuyuru’ e ak’achob’ tya’ turu twa’ utajwi ti’ne inb’ajr.
I e sakumb’irob’ yaja’ iraj iraj alok’oy a’wanob’ to’r e tinaj, uwirob’ jay war a’chpa e tokar to’r e witzir. I jay ixin e tarde may tuk’a ayan, ukojkob’ ak’otoy ocho diya, i matuk’a e jaja’r sutpa, aka’y umorojsyob’ otronyajr, xe’ che’nob’ aprebensyon, axana e sakumb’irob’ tama tuno’r aldeya umorojsyob’ otronyajr tuno’r lo ke’ ajk’unob’ix ani, twa’ asutpa uturub’ob’ otronyajr. Pero e pagrino xe’ a’k’ajna’ni oni’x, e pagrino yaja’ che ke’ uk’ab’a’ ani yaja’ inte’ uk’ab’a’ ani Bernabe Lyon, i inte’ a’rob’na ani tama Bisente Lyon.
Che ke’ e pagri’nob’ yaja’ ani war tokto aka’y ak’ajpesyanob’. Porke’ che ke’ yaje’ e Bernabe yaja’ che ke’ desde akuxna umen utu’, pakar inkojt pekpek ta ub’aker upat. I che ke’ yaje’ e partera xe’ war uwira e ch’urk’a’b’ yaja’, konda uwira e ch’urk’a’b’ yaja’ k’axi. I pakar e pekpek ta ub’aker upat, uya’re e tu’b’ir, “Aktan, ira alok’se, porke’ yer e sitz’ ira, ma’chi ana’ta tuk’a
uk’ampib’ir ti’ne tyempo. E sitz’ ira b’anix ja’x twa’ inte’ ajk’ajpesyaj tama tuno’r upya’rob’ ti’ne tyempo.” I ke’ ja’x ub’ib’ir uyojroner umen e dyosob’.
I che ke’ yaje’ e sitz’ yaja’ akay ch’i’. K’otoy inte’ diya uya’re utu’ “Nana, yer nipekpek yara, k’ani a’ti. Tares inb’ijk ja’ tama inte’ ruch xe’ maja’x ajk’anpa’r. K’ani inch’ab’u tamar, porke’ k’ani a’ti yer nipekpek.”
I che ke’ e tu’b’ir yaja’ ixin upete inb’ijk ja’ tama e ruch yaja’ xe’ maja’x ajk’anpa’r. Konda uch’ab’u e pekpek yaja’ tamar, wak’chetaka kirikna u’t e k’in. Uya’re utu’, “Nana, b’anix e u’tk’in akirikna. E tu’b’ir che, “Jaja’r uk’ani.” “I ana’taka tuk’atar kirikna u’t e k’in yaja’?” E tu’b’ir che, “B’anix inna’ta ke’ – porke’ ach’ab’u a pekpek tama e ja’.” Ja’xir sutpa uch’ujku u’t e k’in. I ch’a’r e pekpek yaja’ tama e ja’, sutpa kirikna u’t e k’in.
I lok’oy e tu’b’ir uwira to’r tinaj, uwira ke’ korakori’x wa’r u’t e k’in a’xin tama o’r e witzirob’. Intonses uya’re utu’, “Kone’r k’u’b’sen ke’ e nipekpek ira, ke’ konda ja’x inch’ab’u tama e ja’, i ke’ wak’chetaka twa’ ak’axi e jaja’r.” E tu’b’ir che, “Ijo, entonses ne’t b’anix utarer dyos awirna’r. Porke’ no’n ma’to inyajr kawira inte’ winik koche’ ne’t. Pero ne’t b’anix awet ojroner e anxerob’ twa’ e katata’ dyos.”
Che ke’ k’otoy inte’ diya wa’wan inte’ berano. Porke’ che ke’ tarix e tyempo e jente apa’kmob’ ani tamar era e marso. Y e diya yaja’, k’a’pa e marso, ochoy e abril, matuk’a e jaja’r. Entonses tama abril k’otoy e syan jente tu’t. Che twa’, “Ne’t achekta ko’yb’i ke’ ne’t, desde ke’ kuxne’t to’r e rumer ira, ayan inkojt yajpekpek kuxna takaret. I no’n kak’ani ani twa’ awirsyo’n koche ere. Porke’ no’n tarix diya kay patno’n. I war kakojksan turo’n tama e jaja’r, i matuka’. Pero talbes ne’t ani uyub’ye’t e dyos kone’r.”
Enton ja’xir che, “Pero matuk’a itares twa’ kawirse e anjelob’.” Entonses e winikob’ yaja’ che, “Pwes, matuk’a katares, pero ma’chi k’anik uyiub’yo’n. Uyub’yet e dyos b’an taka.”
Entonses ja’xir che, “Erer inche. Pero ne’n inwa’ryo’x ke’ e dyosob’ uk’ani twa’ kawirse tuk’a lo ke’ kak’anpes tara. Ja’xob’ ma’chi uk’uxob’. Pero uk’uxob’ ume’yn.” I che ke’ uwajpi e pekpek yaja’, uch’ab’u tama e ja’, i upejka e anjelob’. I che, “Tata’b’iret, xe’ ture’t ik’otori tiko’r, eptan kone’r awanxerob’ tiko’r.” Upejka e anjelob’. Che, “Anjel San Gabryel, Anjel Santo Tomas, San Migel Arkanjel, i tuno’rox ti’ne anxerob’ twa’ e Nwestro Dibino Eterno, ke’ ja’x Kayumar, ja’x ayumari tiko’r. Chokje’nik tz’ayne’nik to’r e rum, yaxtajresik e lugarob’ ira, yaxmajresik tuno’r e lugarob’. Porke’ e pak’ab’ ira tya’ turo’b’ tanyu’t war atz’intz’o’b’. Ayan uchukpa’rob’. I kone’r wech’i’k ibendisyon. Tekpanye’nik kone’r, porke’ e pak’ab’ ira k’ani uwiro’b’ irajxi’x ira ichojb’esyaj.”
Che ke’ war tokto o’jron turu Kwando kirikna u’t e k’in. Entonses che yaj e winikob’ yaja’, “E’ra’ch ajchi’. E winik ira o’b’na twa’ utares e jaja’r. Porke’ ub’ib’ir uyojroner umen e dyosob’, umen e anxerob’.” Che ke’ e winik yaja’ maja’x me’yra uyojroner twa’ aturwan ak’ajb’esyan, pero ja’xir ub’ib’ir ani uyojroner umen e dyosob’. Che ke’ tama chajr war ak’otoy apejknu’t umen e winikob’ yaja’, y e winikob’ yaja’ uk’otesob’ ixto ya’ tuno’r lo ke’ uk’ani: e ujtz’u’b’, e nar, tuno’r. Ak’ach, chumpi’ k’otoy uyajk’o’b’, i kay uya’re turb’ana e syan sa’.
Tonses uya’re e sakumb’irob’ ke’ “Ana’tanik ke’ lo ke’ water turb’ana maja’x porke’ water e anxerob’ uk’echob’ tuno’r lo ke’ turu kamener, pero ume’yn war uk’echob’. I ja’xir kay ink’ajb’esyan taka’ e uyanxerob’.” I ja’x taka syempre lo ke’ kay uk’ajb’esyan tamar, ja’x taka ojron tamar otronyajr, che ke’ war tokto o’jron turu, konda kirikna u’t e k’in I kayxix achpa e tokarob’ to’r e witzir. I e tokar yaja’ wak’chetaka ub’ujkse u’t e k’in. Che ke’ kayxix k’axi e jaja’r. I poreso che ani e jente ke’ e pagrino yaja’ ub’ib’ir ani uyojroner umen e dyos, porke’ ja’xir war tokto o’jron turu, war ak’ajb’esyan tu’t e dyosob’, y e jaja’r warix ak’axi to’r e witzirob’.
Pero e pagri’nob’ lo ke’ kayto inwiro’b’ ne’n, ma inyajr inwira xe’ war tokto o’jrono’b’ i warix ak’axi e jaja’r. Pero ja’xob’ o’jronob’ me’yra. Me’yra uk’ajb’esyajob’ tu’t e dyos. Pero ma’chi takix o’b’na’ uk’ajb’esyajob’ umen e dyos, porke’ ma’chi ak’axi e jaja’r kocha takix war o’jronob’. Ne’n ma’chi inna’ta jay war alok’oy ink’ajti e jaja’r. Pero jay tara ma’chi ak’axi, pero ne’n inna’ta ke’ a’xin ak’axi ta nilugar, porke’ ayan nijinaj ch’a’r.
I konda e pagrino uwira ke’ war ak’axi me’yra e jaja’r, i ke’ ma’chi’x uyub’i apatna e jente umen e jaja’r, entonses e sakumb’irob’ yaja’ ak’o’yranob’ umen e jaja’r, aka’y a’xin upejkob’ u’t e pagrino, che’nob’, “Tata pagrino, no’n war kayo’pa kapejko’yt tara porke’ e dyosob’ ira ma’chi’x uyub’i kapatna umenerob’, porke’ war atz’aymo’b’ me’yra.” Entonses e pagrino uk’ajti lo ke’ twa’ uturub’o’b’. E sakumb’irob’ yaja’ alok’oy umorojsyob’ tama e aldeyob’, tuno’r lo ke’ twa’ uk’ampesob’. Sutpa aka’y ak’ajpesyan yaje’ e pagrino otronyajr. Upejka e anjelob’ yaja’ tuno’r lo ke’ ajpatna’rob’.
Uya’re, “Anxerox, kone’r kawajk’o’x ideskanso, ijirya’r. Porke’ e pak’ab’ob’ ira me’rer twa’ apatno’b’, i kone’r kawajk’o’x ijirya’r. Kojkya’b’e’nik. Kojka’b’enik kone’r, anxerox. San Lorenso, kojka’b’en kone’r, ch’ajb’e’yx ti’b’a ke’ no’x iwajk’o’nix me’yra e bendisyon. Iyaxmujresi’x, iyaxtajresi’x tuno’r e lugarob’ tya’ turo’n. I kone’r kojkya’b’e’nik.
Uya’re tuno’r e tokarob’ lo ke’ kay upejka, kwando war upejka turu e jaja’r, i tuno’r lo ke’ kay upejka tuno’r uyajk’u ujirya’r. I uya’re ke’, “Jirye’nik! Kojka’b’enik!” Ja’xto era ukay u’mb’i ne’n kocha ak’ajb’esyan e pagrinob’ ani.
Pero ayan inte’ mes xe’ ma’chi’x e’yri e jaja’r, i alok’oy me’yra kib’itz tama e lugarob’ tama e witzirob’. Che ke’ yaje’ ayan inte’ anjel uk’ab’a’ Anjel Kulebrina. I che ke’ ja’x, kondo ja’x apatna, ayan me’yra e jaja’r i alok’oy kora kora e kib’itz tama e witzirob’. Entonses e pagrino uturb’a tuno’r
lo ke’ uche akostumbrar uturub’ob’. Che ke’ utwa’nib’ir (e) yaje’ e Anjel Kulebrina.
I e Anjel Kulebrina yaja’ aturub’ana ta uk’ab’ e San Migel Arkanjel, porke’ e San Migel Arkanjel ja’x akotori tama tuno’r e anjelob’. I poreso yaje’ e Anjel Kulebrina yaja’ aturub’ana tu’k’ab’ e anjel, e San Migel Arkanjel ke’ kawa’re ke’ ja’x e Kumix Anjel. Yaje’ e Anjel Kulebrina yaja’ umen e Kumix Anjel twa’ ajk’una ujirya’r twa’ ma’chi ak’a’pa usati tuno’r e lugarob’, porke’ e Anjel Kulebrina che ke’ yaja’ ja’x yumarb’ir twa’ tuno’r e chanob’ lo ke’ ayan tu’t maku’ witzir.
I kondaixto atwa’na e yaje’ e Anjel Kulebrina, akojkab’i e jaja’r tama e lugarob’.
From John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 423-429. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.
Transcription/translation by Ch’orti’ Project, Robin Quizar
Fought 29 Astronomy Ch’orti’
Fought 29 Astronomy English Translation
Fought 29 Astronomy Spanish Translation
29 Astronomy – E Luserob’
Ayan inte’ lusera nojta’ i inte’ chuchu’ amaxya’n to’r e witzir Moryujtz’u’b’.
Ma’chi kawira de diya, esto ke’ anamtz’a e k’in i wix ayampa u’t e rum, twi’x
e’ksijb’a. Entonses achekta aturwan to’r e witzir e lusera yaja’. Che ani e
onya’n jente ke’ uk’ab’a’ San Ramon ajch’ujksaj to’r e rum. E onya’n jentyob’
yaja’ inwira ani ak’ajb’esyanob’ tu’t. Konda amaxya’n, akotwanob’ tu’pat otot
taka ukande’lob’. Utz’ajb’esob’ tu’t koche uchob’ tu’t e luna.
Ayan otronte’ lusera atob’oy konda war tokto amaxya’n, koche a las syete. E
lusera yaja’ tuno’r e akb’ar war axana tu’t e k’in. Konda k’otoy a las kwatro,
twi’x asakojpa. E lusera yaja’ wix ak’axi to’r e witzir tya’ anamtz’a e k’in.
Konda che ak’otoy a las sinko e lusera yaja’ namtz’i’x tu’pat e witzir. E lusera
yaja’ turu uk’ab’a’ umenerob’ tama San Oroman(?) ajch’ujksaj to’r e rum.
Che ke’ turb’ab’irob’ umen e dyos kocha e ajch’ujk’sajob’ to’r e b’ak’ab’
ekonoj. Che’nob’ ani ke’ e luse’rob’ yaja’ uk’ajna’r aktab’irob’ ajch’ujksajob’
to’r e b’ak’ab’ e konoj twa’ ni inte’ momento aketpa chokem e b’ak’ab’ e konoj
to’r e rum. I poreso tu’pat e inte’ watar otronte’. I tu’pat e inte’ watix
otronte’. Porke’ che ke’ uyet’ ajnerob’ e k’in i e tokb’irob’ twa’ e k’in,
aktab’irob’ umen e katata’ dyos. Poreso ja’xob’ ak’ajb’esyanob’ ani tu’t e lusera
yaja’.
Ayan beses unut’i ub’a taka e luna. I che e jente, “Konda e lusera yaja’
unut’i ub’a taka e luna, ja’x inte’ irseyaj ke’ ayan ti’ne k’ani uchamse ub’a tama
e lugarob’. Jayma gerra k’ani ache’na tama e chinamob’.” B’anixto ak’ub’esyanob’,
porke ja’x era e onya’n jente b’an ak’ub’esyanob’ ke’ e luserob’ yaja’ xe’
axanob’ ajch’ujksajob’ to’r e b’ak’ab’ e konoj to’r e rum.
I xe’ kawira ma’chi axanob’, che ke’ k’ajk twa’ ma’chi e’ksijb’a inyajrer o’r
e rum. Porke che ke’ jay e’sijb’a inyajrer, alok’oy tuk’ik’ tuk’ik’xix animal
uwinkir witzirob’ uk’a’pes e b’ak’ab’ to’r e rum. Che ke’ poreso aktab’ir e
luserob’ yaja’ kocha inte’ irseyaj tama u’t e k’in.
Kondak’ix a’nch’akna koche a las kwatro alok’oy otronte’. Upejkob’ tama Ninyo
San Paskwal. E onya’n jentyob’ ani, kocha a’tix alok’oy e lusera yaja’ to’r e
witzir, taka ukande’lob’ tu’pat uyototob’ aka’y ak’aj’b’esyanob’ tu’t. Ya kotorob’
ejsto a’nch’akna, porke’ e lusera yaja’ tu’patxix watar e k’in. Ak’aj’b’esyanob’
twa’ rnatuk’a’ unumerob’ nyen umaxtakob’. Ak’ajb’esyanob’ tama tuno’r e pak’ab’
to’r e rum.
E lusera xe’ kawa’re Mormore’k’ porke’ nut’ur axanob’ che e jente ke’ syete
luse’rob’ yaja’ axanob’ nut’ur e luse’rob’ yaja’. Ajwank’into atob’oy. Konda che
a’nch’akna, e luse’rob’ yaja’ namtz’i’x.
I lo ke’ ma’chi axano’b’, ayan beses kawira o’jri wato’b’ tu’t k’in. B’anix
u’t k’ajk, che ke’ intaka e’spa aturwanob’ tama u’t e k’in.
E kilis ab’ak’ajrna umen e jente konda a’ch’a’n tama u’t e k’in. Porke che
ke’ e kilis yaja’, jay ajk’una tyempo umen e dyos, e kilis yaja’ uk’uxi e k’in
o’ e luna. I poreso che’nob’ ke konda e k’in o’ e luna a’jpna umen e kilis,
entonses e luna uchompati e pak’a’b’ e konoj to’r e rum twa’ ma’chi ak’ujxob’
umen e kilis. Porke che ke’ jay anumuy inte’ diya o’ dos diya, ma tuk’a e
k’in. E’ksijb’a o’r e rum. A’chpa tuno’r animal lo ke’ ayan tama e witzirob’,
tama e marob’, i tuno’r e nawalb’irob’ lo ke’ chamenob’, kocha ya’ch ti’n
ak’a’pa chamesb’ir. I e nawal yaja’ ab’ixk’o’b’ i uk’uxob’ e jente
xe’ ab’ixiri to’r e rum.
From John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 430-431. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.
Transcription/translation by Ch’orti’ Project, Robin Quizar
Fought 30 Other Signs of the Weather Ch’orti’
Fought 30 Other Signs of the Weather English Translation
Fought 30 Other Signs of Weather Spanish Translation
30 Other Signs of the Weather
Konda kawa’re kak’anix anumuy e luna, ja’x konda uk’anitix tres diya o’ dos
diya twa’ anamtz’a. Konda a’nch’akna, kawira asakojpa to’r tix e witzir. Entonses
e diya xe’ tya’ anumuy, ma’chixto kawira. Pero anumuy taka e k’in. Pero ma’chi
kawira. Porke’ unut’u’b’a taka e k’in. I poreso ma’chi kawira.
Entonses tama dos diya xe’ ma’chi kawira, tamar era e dos noche yaja’,
konda amaxa’n, kawira ke’ chekerix to’r e witzir. Ja’xto kawa’re ke’ sutpi’x e
luna. Porke’ war anajtran taka e k’in.
E rwede yaja’ ach’a’n tama u’t e k’in, nyen kawira tuk’a ora achekta.
Chakchak i yax taren. Kawa’re ke ja’x utaresnib’ e jaja’r. B’an kocha e makchan
xe’ kawira to’r e rum. Konda ma’chi e’ixna, asatpa ak’axi e jaja’r a’xi e tarde.
I konda takar esto anamtz’a e k’in, kawa’re ke ma tuk’a e jaja’r.