{"id":87,"date":"2023-11-14T14:28:27","date_gmt":"2023-11-14T20:28:27","guid":{"rendered":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/?page_id=87"},"modified":"2024-03-18T15:16:35","modified_gmt":"2024-03-18T21:16:35","slug":"fought-cap-4","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/fought-cap-4\/","title":{"rendered":"Fought Cap\u00edtulo 4 \u2013 Enfermedades y tratamientos"},"content":{"rendered":"<div class=\"su-heading su-heading-style-default su-heading-align-center\" id=\"\" style=\"font-size:30px;margin-bottom:20px\"><div class=\"su-heading-inner\">Cap\u00edtulo 4 &#8211; Enfermedades y tratamientos<\/div><\/div>\n<div class=\"su-accordion su-u-trim\">\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>19. La creencia en los zajorines<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 259-267. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-19-Belief-in-Diviners-Chorti.pdf\">Fought 19 Belief in Diviners Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-19-Belief-in-Diviners-English-Translation.pdf\">Fought 19 Belief in Diviners English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-19-Belief-in-Diviners-Spanish-Translation.pdf\">Fought 19 Belief in Diviners Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>19 Belief in Diviners &#8211; Ajk\u2019inob\u2019<\/p>\n<p>E k\u2019ub\u2019esyaj tama e ajk\u2019inob\u2019.<\/p>\n<p>E ajk\u2019inob\u2019 konda ayan chi amokran entonses ach\u2019ajma ti\u2019n una\u2019ta ak\u2019ini. Jay akb\u2019ar<br \/>\nak\u2019axi inte\u2019 ajmwak tama e otot takar era e akb\u2019ar a\u2019xin ach\u2019ajma twa\u2019 uk\u2019ini uwira<br \/>\ntuk\u2019a umen chukur e ajmwak yaja\u2019. Konda k\u2019otoy tya\u2019 ch\u2019a\u2019r e ajmwak ub\u2019ajyu umut<br \/>\nta unuk\u2019 uk\u2019ab\u2019 o\u2019 u\u2019t uchu\u2019 jay ch\u2019a\u2019r umut.<\/p>\n<p>Entonses uk\u2019ajti e k\u2019ujtz uk\u2019oyi akay uk\u2019ini. Usajka jay b\u2019ojb\u2019ir mwak o\u2019 yer<br \/>\najk\u2019axer mwak b\u2019an taka jay maja\u2019x achb\u2019ir umen otronte\u2019.<\/p>\n<p>Konda war o\u2019jron taka uta\u2019 uyok che. Koche\u2019ra sabyo sajurin sabedor tya\u2019<br \/>\nchojb\u2019esb\u2019iret umen e dyos tama nich\u2019ich\u2019er tama uk\u2019ab\u2019a e kawinkirar dyos i tama<br \/>\nuk\u2019ab\u2019a e Reyna Maria santisima, e Reyna Santa Lusia, e Reyna Santa Teresa, Reyna<br \/>\nde Gwadalupe, Reyna de Kustodyo, Reyna de Pastora, Reyna de Rejujyo, tama uk\u2019ab\u2019a<br \/>\ne anjel San Gabryel, e San Migel arkanjel, e anjel Santo Tomas Beroniko, e anjel<br \/>\nSan Kustodyo, e anjel San Rafayel, i tama uk\u2019ab\u2019a e apostol San Jwan Bawtista, e<br \/>\nSan Markos ebanjelyo, e San Felipe apostol de kristo, tama uk\u2019ab\u2019a e patron Santyago<br \/>\nde Galisya de Spanya dwenyo de bataya konbensedor de injurya duenyo de<br \/>\nsajurin tya\u2019 a\u2019wakta chojb\u2019esb\u2019ir nawalb\u2019ir tama nich\u2019ich\u2019er e pak\u2019ab\u2019 e konoj to\u2019r e<br \/>\nrum tya\u2019 war kak\u2019ab\u2019ajse ik\u2019ab\u2019a\u2019 no\u2019x ixawan kone\u2019r apoderado abogado defensor sabyo<br \/>\nsabedor kone\u2019r ixto awajk\u2019o\u2019n kana\u2019ta xe\u2019 e\u2019ra\u2019ch chektes kone\u2019r tiko\u2019yt e kastigo asote<br \/>\ntya\u2019 ch\u2019a\u2019r a\u2019si tu\u2019jor e kryatura e menor tya\u2019 war ache\u2019na amenasar uyanjel<br \/>\nku\u2019nawalir.<\/p>\n<p>Sabyo sabedor ajk\u2019unon kana\u2019tanik intakaka achpa e justisya ira. Talbes intake tari.<br \/>\nTalbes ajt\u2019e\u2019nsaj ik\u2019arob\u2019 talbes ik\u2019arob\u2019 to\u2019r e witzirob\u2019 jolchan ik\u2019arob\u2019 tik o\u2019 jolchan<br \/>\ntokarob\u2019 to\u2019r e witzir.<\/p>\n<p>Ipuruy ka. I e\u2019raka ? achpa tara uti\u2019 k\u2019ajk justisya tik o\u2019r ch\u2019ujb\u2019enob\u2019 tik. Talbes<br \/>\nja\u2019x e santa byeja war at\u2019e\u2019nsan. Talbes utikawir u\u2019t e santa byeja o\u2019 utikawir u\u2019t e<br \/>\nsan antonyo. Talbes ja\u2019x war atz\u2019oji taka ulek\u2019onir u\u2019t uje\u2019rayir u\u2019t. O\u2019 utujkib\u2019 tano\u2019b\u2019<br \/>\nwar at\u2019e\u2019nsan. Tya\u2019 ka nik tari e justisya ira.<\/p>\n<p>Sabyo sabedor ira amajreson. Tya\u2019 uyakte\u2019t ikayumar dyos ti kach\u2019ich\u2019er maja\u2019x twa\u2019<br \/>\naymajresyan sino twa\u2019 itzormayan i twa\u2019 icheksuyan tama e\u2019ra\u2019ch<\/p>\n<p>O\u2019 me\u2019sob\u2019 ka war a\u2019t\u2019e\u2019nsan. Talbes utujkib\u2019sob\u2019. Talbes ja\u2019x e noj konben to<br \/>\nryal e noj konben to mayor. Talbes unut\u2019i\u2019x ub\u2019a taka ujolchanir e nwestra madre<br \/>\nsantisima. Estumekato\u2019b\u2019 tik twa\u2019 e katu\u2019 mundo. Ombres. Estumekas rey. Estumekas<br \/>\nombres kapitan rey kapitan. Talbes ja\u2019x war atz\u2019ojyob\u2019 o\u2019 tichan ka tari. Talbes uwararir<br \/>\nu\u2019t e san gregoryo. Talbes yanijki tari e justisya i kastigo achpa tari tama e inyax<br \/>\nalaguna e insak alaguna tamar e inyax sangi yagwa e insak sangi yagwa. Unut\u2019i ub\u2019a<br \/>\ntaka e inyax ala\u2019una wijo e insak alaguna wijo taka e ombres batayon rey batayon e<br \/>\nanjel sereno rey sereno.<\/p>\n<p>Tamar e inyax rwede e insak rwede ombres kulebrin rey kulebrin ombres tiboron<br \/>\nrey tiboron. Tamar e inyax pila e insak pila de agwa kocha ya\u2019si don jwan de sereno<br \/>\ne donya jwana de serena umakchanir u\u2019t ujolchanir u\u2019t takar don jwan de remolino e<br \/>\ndonya jwana de remolina. Ja\u2019x war ayojksan jararyob\u2019 taka ujolchanir u\u2019t utikawir u\u2019t<br \/>\ne san gregoryo de agwa.<\/p>\n<p>Ajsutut ik\u2019arob\u2019 ajnawal ik\u2019arob\u2019 ajmoymoy te\u2019yan ik\u2019arob\u2019 ombres remolino rey<br \/>\nremolino a\u2019chpa water tama kwatrererti\u2019 uye\u2019skinir e mundo unojkomon ub\u2019a taka e noj<br \/>\nalaguna yeb\u2019ar e mundo.<\/p>\n<p>Ti\u2019n ka nik estado e mundo tari tamar. Talbes tamarera e primer estado o\u2019 tama<br \/>\ne dos estado e mundo tari o\u2019 tari ka tama e kinyento estado del mundo. Talbes<br \/>\nyanijki tari e justisya e kastigo justisya injyernalob\u2019 injyernal ik\u2019arob\u2019 tik achpa tari<br \/>\ntama e kinyento estado del injyerno.<\/p>\n<p>A\u2019si water tama e noj alaguna yeb\u2019ar e mundo tama e inyax alaguna e insak<br \/>\nalaguna kocha ya\u2019 a\u2019si tuno\u2019r ajt\u2019e\u2019nsajob\u2019 ombres remolino rey remolino ajpetejt ik\u2019arob\u2019<br \/>\najmoymoyte\u2019yan ik\u2019arob\u2019 ajmayjut ik\u2019arob\u2019 ajlanb\u2019at ik\u2019arob\u2019 ajsisb\u2019at\u2019a\u2019 ik\u2019arob\u2019 ajje\u2019ray<br \/>\nik\u2019arob\u2019. Ja\u2019xto era a\u2019syob\u2019 water tama e kinyento estado del injyerno atekpani water<br \/>\ntama uyoryi\u2019r e mundo. Ja\u2019xto ayojksan jararyob\u2019 to\u2019r e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konoj.<\/p>\n<p>Tama e mwak a\u2019xob\u2019. Jay ch\u2019ich\u2019na\u2019k\u2019ir o\u2019 ch\u2019ich\u2019ni\u2019r usajko\u2019b\u2019 tichan porke\u2019<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ke\u2019 konda ach\u2019a\u2019n e rwede tu\u2019t e k\u2019in che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x e san gregoryo de<br \/>\nagwa war a\u2019ti i ke\u2019 ja\u2019x e diya xe\u2019 k\u2019ani ak\u2019axi e jaja\u2019r. Poreso ach\u2019a\u2019n tu\u2019t e k\u2019in.<br \/>\nJa\u2019x e irseyaj tama e jaja\u2019r tama e k\u2019axja\u2019 k\u2019in.<\/p>\n<p>Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x e mar war at\u2019ab\u2019esna tichan. I e rwede yaja\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 b\u2019an<br \/>\nkocha e pila pero me\u2019yra kocha inte\u2019 alaguna. Che ke\u2019 ja\u2019x e ora yaja\u2019 b\u2019ut\u2019ur war<br \/>\na\u2019si tuno\u2019r animalob\u2019 tuno\u2019r nawal ajmab\u2019anb\u2019an. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x ayojksanob\u2019 tuno\u2019r<br \/>\nnawal. Che ke\u2019 usuti e k\u2019ux jorir purer sisar k\u2019ek\u2019ewa\u2019. Che ke\u2019 ulek\u2019onir e san<br \/>\ngregoryo at\u2019e\u2019nsan. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 uwararir awarari tama tuno\u2019r o\u2019r e rum. Ja\u2019x<br \/>\nat\u2019e\u2019nsan tama tuno\u2019r e lugarob\u2019.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>20. Curando<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 268-275. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-20-Curing-Chorti.pdf\">Fought 20 Curing Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-20-Curing-English-Translation.pdf\">Fought 20 Curing English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-20-Curing-Spanish-Translation.pdf\">Fought 20 Curing Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>20 Curing &#8211; Niroj<\/p>\n<p>Konda war anirwob\u2019 e ajniromob\u2019 uk\u2019ab\u2019ajsyob\u2019 tuk\u2019ab\u2019a\u2019 tuk\u2019ab\u2019a\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019<br \/>\nutajwi tama uk\u2019inob\u2019.<\/p>\n<p>Che\u2019nob\u2019 koche\u2019ra. Ajtichaner justixyox tya\u2019 war ixasi wato\u2019x tama e inyax rwede<br \/>\ne insak rwede twa\u2019 e san gregoryo dyagwa taka umakchanir yu\u2019t umakchanir iweroj<br \/>\nutikawir yu\u2019t utikawir iweroj ulek\u2019onir yu\u2019t ulek\u2019onir ixamb\u2019ar.<\/p>\n<p>Tya\u2019 inojkomoni ib\u2019a ixasi wato\u2019x tama e inyax pila e insak pila ya\u2019 a\u2019si e<br \/>\nninyo san gregoryo taka utz\u2019ab\u2019tar u\u2019t utz\u2019ab\u2019tar uyeroj uwararir u\u2019t uwararir<br \/>\nuxamb\u2019ar utikawir u\u2019t utikawir uyeroj.<\/p>\n<p>Tya\u2019 ixasi wato\u2019x taka umakje\u2019yr ixamb\u2019ar umakje\u2019yr iwajner ulamb\u2019atir<br \/>\nik\u2019ab\u2019ulamb\u2019atir yo\u2019k usispanenir ik\u2019ab\u2019 usispanenir yo\u2019k umayjutirits yu\u2019t<br \/>\numayjutir iweroj.<\/p>\n<p>Taka uk\u2019ek\u2019owe\u2019yr ixamb\u2019ar uk\u2019ek\u2019owe\u2019yr iwajner usamamir yu\u2019t usamamir iweroj taka<br \/>\nuti\u2019p chan b\u2019akerir ixamb\u2019ar uti\u2019p chan b\u2019akerir iwajner ajti\u2019pchamb\u2019ak o\u2019ysente<br \/>\najyob\u2019te\u2019b\u2019ak o\u2019ysente ajsututjut o\u2019ysente ajch\u2019ujrje\u2019y o\u2019ysente ajwek\u2019wek\u2019je\u2019yr<br \/>\no\u2019ysente.<\/p>\n<p>Wato\u2019x taka utzurtza\u2019rir iwajner utzurtza\u2019rir ixamb\u2019ar uchanlen b\u2019akerir ixamb\u2019ar<br \/>\nuchanlen b\u2019akerir iwajner taka ususte\u2019yr b\u2019akir ixam b\u2019ar ususte\u2019yr b\u2019akir iwajner<br \/>\ntaka usakpoyomir itarer usakpoyomir itarib\u2019 taka usib\u2019na\u2019k\u2019ir itarer usib\u2019na\u2019k\u2019ir<br \/>\nitarib\u2019 taka ulejtsir ixamb\u2019ar ulejtsir iwajner taka ukexka\u2019rer ixamb\u2019ar ukexka\u2019rer<br \/>\niwajner taka uyo\u2019tzner itarer uyo\u2019tzner itarib\u2019 uso\u2019rer itarer uso\u2019rer itarib\u2019 taka<br \/>\nuje\u2019ra\u2019y imb\u2019ak itarer uje\u2019ra\u2019y imb\u2019ak itarib\u2019 taka uch\u2019ujr je\u2019yrsijm itarer uch\u2019ujr<br \/>\nje\u2019yrsijm itarib\u2019 usispatir ik\u2019ab\u2019 usispatir yo\u2019k taka utz\u2019u\u2019yamb\u2019ak ixamb\u2019ar<br \/>\nutz\u2019u\u2019yamb\u2019ak iwajner.<\/p>\n<p>Tya\u2019 war ixasi wato\u2019x war ixwajr me\u2019yn jarari war ixwajr me\u2019yn jolchani ujolchanir<br \/>\nyu\u2019t ujolchanir iweroj uti\u2019pchanir yu\u2019t uti\u2019pchanir iweroj taka utakimb\u2019akerir itarer<br \/>\nutakimb\u2019akerir itarib\u2019 taka uni\u2019kchamb\u2019ak ixamb\u2019ar uni\u2019kchamb\u2019ak iwajner.<\/p>\n<p>Tya\u2019 war iyupukte\u2019res uyanjele kreatura e menor war ilat\u2019ajres ume\u2019yn unawalir kocha<br \/>\nno\u2019x xe\u2019 ajmajresyajox ajmajresyaj itarer ajmajresyaj itarib\u2019 ajmajresyaj o\u2019sentyox<br \/>\najmajresyaj nawalox tya\u2019 war ixantajres ume\u2019yn e kreatura e menor.<\/p>\n<p>I ixto war itijtijres ume\u2019yn itijtijres unawalir tya\u2019 war ila\u2019tru. Ib\u2019it chapajres<br \/>\nunawalir. Ya\u2019 warix ` nab\u2019ajre tu\u2019jor war ixb\u2019ajrami tu\u2019jor ume\u2019yn ixb\u2019ajrami to\u2019r<br \/>\nunawalir kocha no\u2019x xe\u2019 war ixb\u2019ajrami tu\u2019jor e ajmwak ira.<\/p>\n<p>War iloch\u2019ojres unawalir ileb\u2019ejres ume\u2019yn war ilewlewres ume\u2019yn war ilewlewres<br \/>\nub\u2019aker tya\u2019 war ilajk\u2019es utok\u2019or u\u2019t utok\u2019or uyeroj war itaxajru ume\u2019yn itaxajru ukuxtar.<\/p>\n<p>Tya\u2019 war ib\u2019i\u2019ru e kreatura e menor war ikexejres uyalma taka utikawir yu\u2019t<br \/>\nutikawir ixamb\u2019ar ub\u2019urichir yu\u2019t ub\u2019urichir iweroj taka ukinka\u2019r ixamb\u2019ar ukinka\u2019r<br \/>\niwajner. Kocha ya\u2019 b\u2019ut\u2019urox ixmarat\u2019akna tu\u2019jor tya\u2019 ch\u2019a\u2019r kastigado asotado imener.<\/p>\n<p>War itonto\u2019res ujor tya\u2019 b\u2019ut\u2019urox ixkasakna tu\u2019yejtz\u2019er e kreatura e menor. Tzajtix<br \/>\nu\u2019t tzajtix uyeroj imen. Mix ja\u2019x twa\u2019 e kuxtar mix ja\u2019x twa\u2019 e korpa\u2019r imener.<\/p>\n<p>San no\u2019x ixto uch\u2019u\u2019rox e chamer uch\u2019u\u2019rox mwak uch\u2019u\u2019rox tuno\u2019r nawal<br \/>\najmab\u2019anb\u2019an. No\u2019x ixto ixyojksan ixt\u2019e\u2019nsan ixjarari to\u2019r e pak\u2019ab\u2019 e konoj to\u2019r e rum<br \/>\nkocha no\u2019x isi\u2019kb\u2019a e ch\u2019anche\u2019diya e ch\u2019anche\u2019ora twa\u2019 ixnab\u2019ajre ixjolchani to\u2019r e<br \/>\npak\u2019ab\u2019 e konoj kocha no\u2019x utarer ajxujch ixamb\u2019ar utarer ajxujch iwajner.<\/p>\n<p>Pero kone\u2019r ja\u2019xera e ora ja\u2019xera e diya tama uk\u2019ab\u2019a\u2019 tuno\u2019r e dyosob\u2019 tya\u2019 war<br \/>\nkak\u2019ab\u2019ajse tu\u2019jor e ajmwak ira kone\u2019r era e korpesyaj e poder tu\u2019jor e kreatura e<br \/>\nmenor twa\u2019 ilo\u2019 uyanjel ilo\u2019 unawalir tya\u2019 ch\u2019a\u2019r kastigado amenasado imener.<\/p>\n<p>Pero kone\u2019r incho\u2019x entregar tu\u2019k\u2019ab\u2019 e Anjel espirito santo i tuno\u2019r e anjelob\u2019.<br \/>\nJa\u2019xixto twa\u2019 uyajnesox ixajni uyaryo\u2019x tu\u2019ch\u2019u\u2019r montanya. Ja\u2019xixto twa\u2019 uk\u2019acho\u2019x<br \/>\napunte raya apunte senteyo.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>21. Servicio funerario<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 276-284. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-21-Funeral-Ceremony-Chorti.pdf\">Fought 21 Funeral Ceremony Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-21-Funeral-Ceremony-English-Translation.pdf\">Fought 21 Funeral Ceremony English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-21-Funeral-Ceremony-Spanish-Translation.pdf\">Fought 21 Funeral Ceremony Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>21. Funeral Ceremony &#8211; Mukma\u2019r<\/p>\n<p>K\u2019anin che kontar otronte\u2019 ojroner.<\/p>\n<p>Tama nilugar tya\u2019 ture\u2019n konda achamay e jente tya\u2019 ture\u2019n konda uwiro\u2019b\u2019 warix<br \/>\nuwak\u2019i ub\u2019a e ajmwak xe\u2019 ch\u2019a\u2019r war achamay uturub\u2019o\u2019b\u2019 uxanab\u2019 uch\u2019ab\u2019o\u2019b\u2019 umachit<br \/>\nta\u2019uyejtz\u2019er uturub\u2019ob\u2019 uruch umurur i uk\u2019ujtz uch\u2019ab\u2019ob\u2019 ingojr pipa ta\u2019uyejtz\u2019er ub\u2019itor.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 e pipa twa\u2019 achambri tamar i e umurur twa\u2019 uyuch\u2019i e ja\u2019 tamar i uruch<br \/>\nche ke\u2019 twa\u2019 uyuch\u2019i e ja\u2019 tamar. I uch\u2019ab\u2019o\u2019b\u2019 intajch ch\u2019e\u2019w ta uyejtz\u2019er che ke\u2019 twa\u2019<br \/>\nawe\u2019 tamar. E ja\u2019xob\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 b\u2019an e syempre koche turo\u2019n b\u2019ixir.<\/p>\n<p>B\u2019an uchob\u2019 uch\u2019ab\u2019ob\u2019 uxanab\u2019 ucho\u2019b\u2019 koche turu ani b\u2019ixir tuno\u2019r lo ke\u2019<br \/>\nuk\u2019ampes i uchob\u2019 mandar ach\u2019a\u2019b\u2019na e pa\u2019 uturub\u2019ob\u2019 ta uyejtz\u2019er. Ucho\u2019b\u2019 mandar<br \/>\na\u2019chajb\u2019a e ku\u2019m ach\u2019a\u2019b\u2019na tama unak\u2019 e pa\u2019 ach\u2019a\u2019b\u2019na tama uyejtz\u2019er. Che ke\u2019 twa\u2019<br \/>\nuk\u2019uxi tama e b\u2019i\u2019r twa\u2019 a\u2019xin xe\u2019 chamay yaja\u2019 i konda war apa\u2019ngwa e ch\u2019en a\u2019xin<br \/>\ne pa\u2019 e ak\u2019ach tya\u2019 war apa\u2019ngwa e ch\u2019en twa\u2019 uk\u2019uxi e jente xe\u2019 war apajno\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>I konda turi\u2019x e ch\u2019en wato\u2019b\u2019 xe\u2019 war ab\u2019ajno\u2019b\u2019 watob\u2019 tama otot ut\u2019isyob\u2019 e<br \/>\nchapajr twa\u2019 ub\u2019ityob\u2019 e dejunto a\u2019xin tamar. I e ixiktak a\u2019xinob\u2019 uk\u2019echo\u2019b\u2019 uxgojr<br \/>\nb\u2019ujr ja\u2019 twa\u2019 utukyob\u2019 to\u2019r e umujrer e dejunto xe\u2019 war amujka porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019<br \/>\ne ja\u2019 ja\u2019x twa\u2019 aketpa u\u2019t ja\u2019 twa\u2019 uyuch\u2019i xe\u2019 war amujka yaja\u2019. I poreso uchob\u2019<br \/>\nkostumbrar uk\u2019echob\u2019 e ja\u2019 me\u2019yra utukyob\u2019 to\u2019r umujrer konde war amujka.<\/p>\n<p>I konda tzakti\u2019x e ocho diya mukb\u2019ir ukojkob\u2019 taka e tamal uchob\u2019 mandar a\u2019xin<br \/>\nach\u2019ajma to\u2019r umujrer a medyo diya. A\u2019che\u2019na resar ta ujor tya\u2019 ch\u2019a\u2019r. I konda<br \/>\na\u2019kb\u2019are aturb\u2019a na e tamal tama u\u2019t e mesa. Awa\u2019b\u2019na e sa\u2019 i tuno\u2019r lo ke\u2019<br \/>\nuk\u2019uxi ani. Tuno\u2019r uturub\u2019ob\u2019 porke\u2019 war ukojkob\u2019 porke\u2019 tzakti\u2019x e ocho diya porke\u2019<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ke\u2019 taka tzakta ocho diya entonses e xe\u2019 chamay asutpa ab\u2019ixk\u2019a pero<br \/>\nma\u2019chi\u2019xto twa\u2019 uwiro\u2019b\u2019 u\u2019t ya\u2019.<\/p>\n<p>Pero che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tama ocho diya asutpa ab\u2019ixk\u2019a to\u2019r umujrer tya\u2019 ixin mujk\u2019a. I<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ke\u2019 tama e diya yaja\u2019 a\u2019ytz\u2019a konda b\u2019ixk\u2019a porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 war awayan.<br \/>\nI poreso uturub\u2019ob\u2019 e tamal konda tz\u2019akta e ocho diya. Uturub\u2019ob\u2019 e kandela i konda<br \/>\ntz\u2019akta e seys mes chamen asutpa ukojkwob\u2019. Kocha e diya tya\u2019 chamay b\u2019an asutpa<br \/>\nukojkwob\u2019. Uturub\u2019ob\u2019 e tamal uwab\u2019ob\u2019 e chicha i uturub\u2019ob\u2019 e kandela.<\/p>\n<p>I konda tz\u2019akta e anyo chamen asutpa ukojkwob\u2019 turub\u2019ob\u2019 e tamal uturub\u2019ob\u2019<br \/>\ntuno\u2019r lo ke\u2019 k\u2019ani uturub\u2019ob\u2019 porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x e anyo tya\u2019 chamay e dejunto<br \/>\nche ke\u2019 ak\u2019otoy uwarajse uyotot i poreso ja\u2019xob\u2019 ukojko\u2019b\u2019 tama e diya yaja\u2019. Konda<br \/>\ntz\u2019akta e anyo xe\u2019 war ukojko\u2019b\u2019 e dejunto i tama e anyo uwab\u2019o\u2019b\u2019 e chicha<br \/>\nupejkob\u2019 tye\u2019ne ayan ugitarra tye\u2019ne ayan ukordyon upejkob\u2019 twa\u2019 a\u2019lajb\u2019a tuno\u2019r e<br \/>\nnoche.<\/p>\n<p>I e winik xe\u2019 war uche resar tu\u2019jor e tamal che ke\u2019 upater e dejunto e winik<br \/>\nyaja\u2019 a\u2019chpa a\u2019kta ub\u2019ajner a\u2019wan a\u2019kta. Che ke\u2019 war uyajk\u2019utes e dejunto xe\u2019 war<br \/>\nukojkob\u2019. Che ke\u2019 ja\u2019x war uwab\u2019u a\u2019kta. I poreso ja\u2019xir a\u2019wan a\u2019kta ub\u2019ajner lajb\u2019a<br \/>\nuk\u2019ab\u2019.<\/p>\n<p>I mamajchi\u2019 ak\u2019ajna twa\u2019 a\u2019kta kwando war a\u2019kta e winik xe\u2019 war uche resar to\u2019r<br \/>\ne kande\u2019lob\u2019 mamajchi\u2019 ak\u2019ajna twa a\u2019kta tama e musiko xe\u2019 turu. Porke\u2019 ub\u2019ajner taka<br \/>\ntwa\u2019 a\u2019kta porke\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x e dejunto xe\u2019 war akojkna. Ja\u2019x war uwab\u2019u a\u2019kta. I<br \/>\nporesu a\u2019wan a\u2019kta ub\u2019ajner.<\/p>\n<p>Tante\u2019 tyempo konda ne\u2019n maxtakento ayan inte\u2019 ni\u2019primo inwira chamay. I konda<br \/>\ntz\u2019akta e anyo majna e inte\u2019 ub\u2019ujk ch\u2019a\u2019b\u2019na tama u\u2019t e mesa tya\u2019 turb\u2019ana e tamal.<br \/>\nChe ke\u2019 twa\u2019 ulapi I ayan inte\u2019 nimama\u2019 uk\u2019ab\u2019a markos ja\u2019xto kay uche resar tu\u2019jor<br \/>\ne tamal i inwira kay wa\u2019wan akta ub\u2019ajner porke\u2019 che ke\u2019 war uwab\u2019u u\u2019sobrino a\u2019kta<br \/>\ni e winik e sitz\u2019 yaja\u2019 xe\u2019 chamay me\u2019ra\u2019n e\u2019xna anujb\u2019i taka uwilama. I e ijch\u2019ok<br \/>\nyaja\u2019 aro\u2019b\u2019na umen ub\u2019ixam turwan tama uti\u2019 e ch\u2019akte\u2019 tya\u2019 turu e tamal tama<br \/>\nuyoriyi\u2019r e mesa. Aro\u2019b\u2019na uch\u2019ami inte\u2019 uk\u2019ajn turwan tamar e ijch\u2019ok yaja\u2019.<\/p>\n<p>Arob\u2019na ke\u2019. Ne\u2019t ma\u2019chi twa\u2019 a\u2019chpa ache mandado ma\u2019 me\u2019rer a\u2019chpa i uch\u2019u<br \/>\nporke\u2019 abyejo war atz\u2019akta uyanyo koche chamay. Ja\u2019x war kakojko. Ne\u2019t turen.<br \/>\nIrya\u2019chpa porke\u2019 abyejo ayo\u2019pa kone\u2019r.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e winik xe\u2019 chamay i uyakta uwilama kondixto atz\u2019akta e<br \/>\nanyo o\u2019 e seys mes chamen che ke\u2019 konda ak\u2019otoy tu\u2019 yotot ja\u2019xir syempre k\u2019anto<br \/>\nuk\u2019uxi uti\u2019 uwilama. I poreso e ijch\u2019ok yaja\u2019 turub\u2019ana tama uyoriyi\u2019r e mesa porke\u2019<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ke\u2019 twa\u2019 ta\u2019k\u2019ujxa uti\u2019 umen ubyejo.<\/p>\n<p>Poreso b\u2019an che\u2019nob\u2019 pero no\u2019n ma\u2019chi kawira ak\u2019otoy e winik utz\u2019ujtz\u2019i uti\u2019<br \/>\nuwilama porke\u2019 no\u2019n kawa\u2019re ke\u2019 ti\u2019ne chamen ma\u2019chi\u2019x k\u2019a\u2019r e tz\u2019ujtz\u2019ti\u2019 umener.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>22. D\u00eda de los Muertos<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 285-294. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-22-Tzikin-Day-of-the-Dead-Chorti.pdf\">Fought 22 Tzikin Day of the Dead Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-22-Tzikin-Day-of-the-Dead-English-Translation.pdf\">Fought 22 Tzikin Day of the Dead English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-22-Tzikin-Day-of-the-Dead-Spanish-Translaion.pdf\">Fought 22 Tzikin Day of the Dead Spanish Translaion<\/a><\/p>\n<p>22 Tzikin (Tz\u2019ikin) \u2013 Day of the Dead<\/p>\n<p>Ayan otronte\u2019 kostumbre tya\u2019 ture\u2019n. Tama e primero di nobyembre che\u2019nob\u2019 ke\u2019 me\u2019yra<br \/>\nnojk\u2019in twa\u2019 tuno\u2019r e chamenob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x e diya tya\u2019 e\u2019kmay tuno\u2019r e chamenob\u2019 pero e<br \/>\ndiya yaja\u2019 me\u2019yra nojk\u2019in tu\u2019t e jente ta ni\u2019lugar.<\/p>\n<p>Anojk\u2019inyo\u2019b\u2019. Uturub\u2019ob\u2019 e tamal ta mesa uturub\u2019ob\u2019 e xeb\u2019 uturub\u2019ob\u2019 e b\u2019ajb\u2019ur sa\u2019<br \/>\nuturub\u2019ob\u2019 e chab\u2019 ch\u2019um uturub\u2019ob\u2019 e naranja uturub\u2019ob\u2019 e kene\u2019 uturub\u2019ob\u2019 e wiskil<br \/>\nuturub\u2019ob\u2019 e sik\u2019ab\u2019 uch\u2019ab\u2019o\u2019b\u2019 e k\u2019ujtz ta mesa twa\u2019 uchambri e dejunto uchob\u2019 mandar<br \/>\naturub\u2019ana e arrosb\u2019ir ak\u2019ach uwab\u2019wo\u2019b\u2019 inte\u2019 murujruch chicha ta mesa. Umanyob\u2019 e pan<br \/>\nuturub\u2019ob\u2019 konda atarderan utzoryob\u2019 e k\u2019ajn tuno\u2019r uti\u2019 otot. Che ke\u2019 twa\u2019 aturwanob\u2019<br \/>\ne dejunto xe\u2019 war akojknob\u2019.<\/p>\n<p>Ayan ani inte\u2019 winik uk\u2019ab\u2019a\u2019 Dolores Feylipe. Konde war atzikni uch\u2019ami uk\u2019ajn aturwan<br \/>\ntakar tu\u2019ti\u2019 pwerta. Uche mandar atzojra e k\u2019ajn tuno\u2019r uti\u2019 otot ja\u2019xir aturwan ta<br \/>\npwerta. Upejka tuk\u2019ab\u2019a\u2019 tuk\u2019ab\u2019a\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 chamen uyerma\u2019no\u2019b\u2019 upri\u2019mo\u2019b\u2019<br \/>\nusobri\u2019no\u2019b\u2019 o\u2019 uyami\u2019go\u2019b\u2019 utata\u2019byejob\u2019 tuno\u2019r uparyentyob\u2019 upejka tuk\u2019ab\u2019a\u2019 tuk\u2019ab\u2019a\u2019<br \/>\no\u2019choy maku\u2019. I ti\u2019ne war upejka o\u2019choy tuk\u2019ab\u2019a\u2019 a\u2019xin uyajk\u2019u uk\u2019ajn i uk\u2019eche uk\u2019ab\u2019<br \/>\nche ke\u2019 war uche saludar takar xe\u2019 war o\u2019chob\u2019 yaja\u2019.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tama e diya yaja\u2019 tuno\u2019r e dejuntob\u2019 xe\u2019 chamenob\u2019 tarix etyempo<br \/>\ne\u2019kmob\u2019 twa\u2019 uwarajse u\u2019fami\u2019lyob\u2019 tya\u2019 uyaktob\u2019. I poreso akojknob\u2019 tama e diya yaja\u2019.<br \/>\nChe\u2019nob\u2019 ke\u2019 me\u2019yra nojk\u2019in tu\u2019tob\u2019.<\/p>\n<p>Tuno\u2019r uti\u2019 otot ab\u2019ut\u2019k\u2019a a\u2019xin taka tuno\u2019r uturub\u2019ob\u2019. Porke\u2019 uxich\u2019yob\u2019 e manta<br \/>\ntama u\u2019t e rum pojchb\u2019ir i tu\u2019jor uwab\u2019o\u2019b\u2019 e sa\u2019 e chab\u2019 ch\u2019um kene\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019<br \/>\nk\u2019ani uturub\u2019o\u2019b\u2019 uturub\u2019ob\u2019 inte\u2019ra. Porke\u2019 che ke\u2019 me\u2019yra xe\u2019 war ak\u2019otoy awarob\u2019<br \/>\nyaja\u2019.<\/p>\n<p>I lo ke\u2019 aturub\u2019ana yaja\u2019 konda ixto ak\u2019a\u2019pa ache\u2019na (e) resar tu\u2019jor e tamal<br \/>\nentonses apujka taka e jente lo ke\u2019 ak\u2019otwob\u2019 uwirob\u2019 e nojk\u2019in ja\u2019x ajk\u2019unob\u2019 e kene\u2019<br \/>\nsik\u2019ab\u2019 e ak\u2019ach tamal tuno\u2019r lo ke\u2019 aturub\u2019ana ajk\u2019unob\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 e ajrer<br \/>\nume\u2019yn uk\u2019uxi e dejunto xe\u2019 ira ak\u2019otwob\u2019 xe\u2019 war akojknob\u2019. Pero e mero tamal<br \/>\nxe\u2019 turu ma\u2019chi uk\u2019uxob\u2019 i poreso ja\u2019xob\u2019 uturub\u2019ob\u2019 tuk\u2019i\u2019k tuk\u2019i\u2019k twa\u2019 uk\u2019uxi lo ke\u2019<br \/>\nwar ukojko\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Xe\u2019 ach\u2019ajma uche resar tuno\u2019r e akb\u2019ar axana war axana uche resar ejsto asakojpa<br \/>\notro diya. I me\u2019yra jente axana takar porke\u2019 ja\u2019xir tya\u2019 k\u2019otoy i e tamal xe\u2019 atrub\u2019ana<br \/>\nja\u2019x upuki taka e jente. I poresu e jente ach\u2019uwan axana tu\u2019pat tya\u2019 axana uche resar.<\/p>\n<p>Konda ixto asakojpa i ak\u2019a\u2019pa uche resar entonses tya\u2019 ayan e chicha aka\u2019y<br \/>\nuyuch\u2019yob\u2019 e chicha tya\u2019 ayan e musika taka e byolin taka e gitarra taka e akordyon.<br \/>\nA\u2019kto\u2019b\u2019. War akarayob\u2019 a\u2019xin e tarde porke\u2019 che ke\u2019 atza\u2019yob\u2019 porke\u2019 war anojk\u2019inyob\u2019.<br \/>\nWar ukojko udejunto\u2019b\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 chamen utato\u2019b\u2019 uyerma\u2019no\u2019b\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019<br \/>\nuparyentyob\u2019 war ukojkob\u2019. I poreso umanyob\u2019 me\u2019yra e kandela utz\u2019ajpesob\u2019.<\/p>\n<p>Ayan tye\u2019ne me\u2019yra e kandela porke\u2019 che ke\u2019 inte\u2019nte\u2019 twa\u2019 u\u2019akada dejunto xe\u2019<br \/>\nwar ukojkob\u2019 inte\u2019nte\u2019 e kandela two\u2019b\u2019. I e kandela yaja\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x uk\u2019ajkob\u2019 twa\u2019<br \/>\nk\u2019otwob\u2019 tu\u2019t e dyos takar. Poreso ja\u2019xob\u2019 b\u2019an ak\u2019ub\u2019esyanob\u2019 ke\u2019 e kandela ja\u2019x twa\u2019<br \/>\nuchob\u2019 entregar ak\u2019o toyob\u2019 taka e dyos. Utz\u2019ajpesob\u2019 twa\u2019 a kada dejunto lo ke\u2019e\u2019r<br \/>\nukojko\u2019b\u2019. I tama e chinam tama iglesya at\u2019ojtna e kampana ejsto ak\u2019otoy a las dyes<br \/>\ntama e diya tya\u2019 sakojpa e tzikin. Porke\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x e kampana yaja\u2019 e<br \/>\nut\u2019ab\u2019esnib\u2019ir e dejuntob\u2019 yaja\u2019 lo ke\u2019 war axana u\u2019fami\u2019lyob\u2019 uparyentyob\u2019. I ja\u2019xto<br \/>\nat\u2019ab\u2019esnob\u2019 taka e kampana. I poreso e kampana tama iglesya ta e chinam<br \/>\nwar at\u2019ojtna ejsto ak\u2019otoy a las dyes. Porke\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x war at\u2019ab\u2019esnob\u2019 taka e<br \/>\nkampana yaja\u2019.<\/p>\n<p>Ayan inte\u2019 aldeya uk\u2019ab\u2019a\u2019 mina. I aldeya yaja\u2019 konda sakojpa e tzikin tuno\u2019r e<br \/>\njente tziknyob\u2019. I konda sakojpa uk\u2019echob\u2019to e tamal e ch\u2019ab\u2019ub\u2019ir pa\u2019 uturub\u2019ob\u2019 to\u2019r<br \/>\ne kamposanto tya\u2019 mukb\u2019ir e dejuntob\u2019 tuno\u2019r tye\u2019ne ayan udejunto mukb\u2019ir uk\u2019eche e<br \/>\nch\u2019ab\u2019ub\u2019ir pa\u2019 uturub\u2019a. I ya\u2019 upukyob\u2019.<\/p>\n<p>Ab\u2019ut\u2019k\u2019a e jente to\u2019r e kamposanto konda asokojpa e tzikin. I che ke\u2019 mas<br \/>\ntarix tyempo e kandela uputob\u2019 che ke\u2019 konda asokojpa uk\u2019echob\u2019 e\u2019kmay tama e<br \/>\nchinam uchob\u2019 entregar taka e pagre twa\u2019 ut\u2019a\u2019b\u2019se Insolo b\u2019an ani uchob\u2019. Porke\u2019<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ani ke\u2019 e tzikin maja\u2019x kwalker nojk\u2019in sino ke\u2019 ja\u2019x unojk\u2019inar tye\u2019ne<br \/>\nchamenob\u2019. Porke\u2019 tuno\u2019r e\u2019kmob\u2019.<\/p>\n<p>I poreso tarix e tyempo kwando tya\u2019 twa\u2019 a\u2019kb\u2019are e tzikin ak\u2019axi e chirja\u2019<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ani e jente ke\u2019. Ja\u2019x war e\u2019msenob\u2019 taka e chirja\u2019. Pero kone\u2019r ma\u2019chi ak\u2019axi<br \/>\ne chirja\u2019 tama e tzikin pwes kawa\u2019re ke\u2019 kisas ma\u2019chixto water e dejuntob\u2019 ya\u2019<br \/>\nporeso ma\u2019chi\u2019x ak\u2019axi e chirja\u2019. Porke\u2019 tarix e tyempo che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x e\u2019kmo\u2019b\u2019 taka<br \/>\ne chirja\u2019 konda ak\u2019axi e chirja\u2019 de tarde pero kone\u2019r konda ak\u2019otoy e tzikin matuk\u2019a<br \/>\ne chirja\u2019 pwes poreso kawa\u2019re ke\u2019 kisas ma\u2019chixto ak\u2019tana e\u2019kmo\u2019b\u2019 ya\u2019 porke\u2019 ma\u2019chi<br \/>\nutareso b\u2019 e chirja\u2019.<\/p>\n<p>I poreso ma\u2019chi alok\u2019oy e b\u2019ejwar porke\u2019 matuk\u2019a e chirja\u2019 utares e dejunto\u2019b\u2019.<br \/>\nPorke\u2019 uk\u2019ajtyob\u2019 ani ke\u2019 e dejunto\u2019b\u2019 xe\u2019 achamo\u2019b\u2019 che ke\u2019 b\u2019an kocha e usoldado e<br \/>\ngobyernob\u2019 ke\u2019 ya maker umener I kwando ak\u2019otoy e anyo entonses a\u2019ktana wato\u2019b\u2019<br \/>\nuwarajsyob\u2019 u\u2019familyob\u2019 lo ke\u2019 uyakto\u2019b\u2019 porke\u2019 me\u2019rer alok\u2019wob\u2019 kwalkyer tyempo porke\u2019<br \/>\nja\u2019xob\u2019 turob\u2019 tama uk\u2019ab\u2019 e dyos i ma koche\u2019rer twa\u2019 alok\u2019wob\u2019.<\/p>\n<p>B\u2019an ani uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 konda achamay e jente a\u2019xin tu\u2019t e dyos i yaja\u2019 ma<br \/>\nkoche\u2019rer twa\u2019 alok\u2019oy porke\u2019 ja\u2019xir echer kocha inte\u2019 ajk\u2019ampa\u2019r. B\u2019an ani uk\u2019ajtyob\u2019<br \/>\ntarix e tyempo. I b\u2019anto uk\u2019ajtyob\u2019 ejsto kone\u2019r.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>23. Diablo<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 295-326. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-23-The-Devil-Chorti.pdf\">Fought 23 The Devil Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-23-The-Devil-English-Translation.pdf\">Fought 23 The Devil English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-23-The-Devil-Spanish-Translation.pdf\">Fought 23 The Devil Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>23 Devil &#8211; Dyablo<\/p>\n<p>Ayan otronte\u2019 ojroner ak\u2019ajna tarix e tyempo. Yaja\u2019 tama al primero de nobyembre ache\u2019na<br \/>\nkostumbrar ache\u2019na e tzikin. I tuno\u2019r e jente atziknyob\u2019.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 ayan inte\u2019 tyempo war atzikni tuno\u2019r e jente, i konda sakojpa, war ache\u2019na e<br \/>\no\u2019ych\u2019er tuno\u2019r e aldeya, tuno\u2019r e lugarob\u2019. I che ak\u2019ajna esto kone\u2019r ke\u2019 ayan inte\u2019 winik,<br \/>\nja\u2019xir ma\u2019chi k\u2019otoy xana tama e tzikinob\u2019 tya\u2019 war ache\u2019na.<\/p>\n<p>Pero che ke\u2019 innajt k\u2019ani a\u2019nch\u2019akna, konda k\u2019otoy pejkna umen inte\u2019 winik. Aro\u2019b\u2019na,<br \/>\n\u201cI ne\u2019t tuk\u2019a gana ma\u2019chi k\u2019ani ilok\u2019oy ixana ko\u2019ra ichujksan ta e nojk\u2019inob\u2019?\u201d<\/p>\n<p>I ja\u2019xir che, \u201cNe\u2019n ma\u2019chi u\u2019sre inlok\u2019oy porke\u2019 e nojk\u2019in ayan beses ma\u2019chikalok\u2019oy<br \/>\nbyen taka e xamb\u2019ar ta e nojk\u2019in porke\u2019 talbes inb\u2019utz ani, ch\u2019a\u2019ron makwi\u2019r ko\u2019tot, i<br \/>\nkalok\u2019oy kaxana, i ma\u2019chi kana\u2019ta tuk\u2019a k\u2019ani tajwina &#8212; katajwi, i tamar ne\u2019n ma\u2019chi<br \/>\ninlok\u2019oy inxana tama e nojk\u2019inob\u2019, porke\u2019 ayan me\u2019yra tzoji\u2019r ache\u2019na tama e nojk\u2019inob\u2019<br \/>\nkoche\u2019ra, porke\u2019 e jente ma\u2019chi o\u2019ych\u2019yob\u2019 tzustaka.\u201d<\/p>\n<p>Ja\u2019xto e winik xe\u2019 war ak\u2019otoy ulok\u2019se e winik tama uyotot che, \u201cPero maja\u2019x tuno\u2019r e<br \/>\ndiya b\u2019an anumuy. Era inko\u2019 xanakon. A\u2019ch\u2019ajma\u2019r tarye\u2019n, i ink\u2019ani twa\u2019 ixi\u2019 xana ko\u2019ra<br \/>\ntakaren.\u201d<\/p>\n<p>E winik che, \u201cPero ne\u2019n ma\u2019chi inxin i inche ta gradeser ke\u2019 ma\u2019chi ache juersa twa\u2019<br \/>\ninxin takaret, porke\u2019 ne\u2019n ma\u2019chi k\u2019ani inlok\u2019oy, porke\u2019 inb\u2019utz ch\u2019a\u2019ren ta nyo\u2019tot.\u201d<\/p>\n<p>Pero e winik che, \u201cPero jay ma\u2019chi i\u2019xin takaren, entonses kocha war ab\u2019ak\u2019re ke\u2019<br \/>\nayan awet winikir ak\u2019a\u2019pa chamesb\u2019ir, i jay war ab\u2019ak\u2019re, pwes, ne\u2019t primero i\u2019xin<br \/>\nik\u2019a\u2019pa chamesb\u2019ir, porke\u2019 ma\u2019chi k\u2019ani ixi takaren.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik b\u2019ak\u2019ta uyalma uyub\u2019i, konda aro\u2019b\u2019na kocha yaja\u2019. Entonses<br \/>\nuya\u2019re uwixka\u2019r, \u201cKisas inxin taka e winik ira, porke\u2019 war uya\u2019re\u2019n k\u2019ani inxin takar.\u201d<br \/>\nPorke\u2019 che e winik, \u201cJay i\u2019xin takaren, inche\u2019t kwidar, twa\u2019 matuk\u2019a anumse ab\u2019a. Ira<br \/>\nache pensar. Takaren i\u2019xin i takaren matuk\u2019a twa\u2019 anumse ab\u2019a. Ne\u2019n inche\u2019t kwidar jay<br \/>\nayan chi k\u2019ani uyajk\u2019e\u2019t, pero ne\u2019n o\u2019nsenib\u2019a tamaret.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik uwajpi umachit lok\u2019oy takar, i k\u2019otoyob\u2019 tya\u2019 war ache\u2019na e<br \/>\no\u2019ych\u2019er, turu e nojk\u2019in , turu e lajb\u2019a\u2019r , tama e otot, war a\u2019kta e jente. I aro\u2019pna<br \/>\numen e winik xe\u2019 k\u2019otoy lok\u2019esna. Che twa\u2019, \u201cKetpe\u2019n tara. Ne\u2019n k\u2019ani inxin maku\u2019.\u201d<br \/>\nJa\u2019xir ketpa turwan tu\u2019pat otot makwi\u2019r e k\u2019opot tya\u2019 ma\u2019chi e\u2019rna. I ja\u2019xir war uwira<br \/>\ntuk\u2019a war uche e winik xe\u2019 k\u2019otoy lok\u2019esna. I ja\u2019xir turu uwira tu\u2019pat otot e winik<br \/>\nyaja\u2019, k\u2019otoy tuwam e jente, mamajchi\u2019 upejka, i nyen ja\u2019xir ma\u2019chi pejkna umen e<br \/>\njente.<\/p>\n<p>Pero ja\u2019xir che ke\u2019 k\u2019otoy tama e otot, ochoy maku\u2019 tuwam e jente tya\u2019 war<br \/>\na\u2019kta. Pero mamajchi\u2019 umen pejkna i nyen ja\u2019xir ma\u2019chi upejka e ajk\u2019utob\u2019 lo ke\u2019 war<br \/>\na\u2019ktob\u2019. Ja\u2019xir che ke\u2019 turu uwira, i konda alok\u2019oy, uk\u2019eche inte\u2019 murujruch chichi<br \/>\nlok\u2019oy. Uyajk\u2019u e winik xe\u2019 turu akojksan ta ub\u2019a otot. Che, \u201cNe\u2019n che\u2019nenix atender<br \/>\najk\u2019unenix nitrago unch\u2019i, i ink\u2019ani twa\u2019 ko\u2019ych\u2019i komon.\u201d<\/p>\n<p>E winik che, \u201cPero ne\u2019n ma\u2019chi ani k\u2019ani u\u2019nch\u2019i porke\u2019 inb\u2019ak\u2019re e karer, porke\u2019<br \/>\nne\u2019n, Kwando inkaray, ma\u2019chi ink\u2019otoy ta ni\u2019otot, sino ke\u2019 inkukrema tu\u2019t b\u2019i\u2019r, i ya\u2019<br \/>\ninwayan. I b\u2019ajk\u2019at algun bolo alumuy tu\u2019t b\u2019i\u2019r, uyajk\u2019e\u2019n, i tamar era inb\u2019ak\u2019ta<br \/>\nu\u2019nch\u2019i.\u201d<\/p>\n<p>Pero ja\u2019xir che, \u201cI ma ka inwa\u2019re\u2019t ke\u2019 ne\u2019n k\u2019oture\u2019 &#8212; k\u2019otwe\u2019n inlok\u2019se\u2019t to\u2019tot, i<br \/>\ninche\u2019t kwidar ? I matuk\u2019o\u2019t ib\u2019ak\u2019ta, porke\u2019 takar inwari xana.\u201d Entonses e winik yaja\u2019<br \/>\nuyuch\u2019i e chicha lo ke\u2019 k\u2019otoy ajk\u2019una.<\/p>\n<p>I entonses e winik che, \u201cJay k\u2019ani awira kocha inlok\u2019se e chicha ne\u2019n, inko\u2019<br \/>\nture\u2019n to\u2019r tinaj.\u201d E winik yaja\u2019 achpa ixin turwan mas serka e otot. Che ke\u2019 k\u2019otoy<br \/>\nturwan to\u2019r inte\u2019 ch\u2019en tu\u2019pat otot. I uwira e syan jente war a\u2019ktob\u2019 , koche to\u2019r<br \/>\ntinaj, i maku\u2019 war a\u2019kta e jente. Porke\u2019 me\u2019yra jente, i ja\u2019xir che ke\u2019 turu uwira,<br \/>\ni konda e winik yaja\u2019 k\u2019otoy ochoy otronyajr maku\u2019, i wak\u2019chetaka sutpa lok\u2019oy taka<br \/>\notronte\u2019 murujruch chichi. Uyajk\u2019u e winik xe\u2019 war uk\u2019eche axana. Entonses che e<br \/>\nwinik, \u201cKocha war alok\u2019se e trago? Ne\u2019n ma\u2019chi u\u2019nb\u2019i ojronet, i ma\u2019chi u\u2019nb\u2019i<br \/>\npejknet, konda ajk\u2019unet e trago.\u201d Entonses che e winik, \u201cJay k\u2019ani awira, inko\u2019 takaren<br \/>\nmaku\u2019.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik yaja\u2019 ixin tu\u2019pat, i konda ochoy maku\u2019, ocho\u2019b\u2019 cha\u2019tertyo\u2019b\u2019, ma\u2019chi<br \/>\npejknob\u2019, i ja\u2019xir, porke\u2019 arob\u2019na, \u201cIra che apejka.\u201d I ja\u2019xir ochoy maku\u2019, war<br \/>\na\u2019kta e jente, pero mamajchi\u2019 umen apejknob\u2019. I ja\u2019xir k\u2019otoy wa\u2019wan tu\u2019pat e b\u2019ejt<br \/>\ntya\u2019 war e chichi. Kay ulupi uyajk\u2019u ukompanyero xe\u2019 war uk\u2019eche axana.<\/p>\n<p>I entonses che e winik tu\u2019yalma, \u201cTuk\u2019ixto atze\u2019ra? Entonses e winik ira, kisas<br \/>\nmaja\u2019x kwalker jente. A saber ma\u2019chi ja\u2019x e dyablo?\u201d I che ke\u2019 e winik yaja\u2019<br \/>\nwak\u2019chetaka una\u2019ta tu\u2019yalma; uya\u2019re e winik, \u201cEntonses ne\u2019t, maja\u2019x ami\u2019gwet takaren?\u201d<\/p>\n<p>Che e winik, \u201cMa\u2019nik ja\u2019x ami\u2019gwen, ma\u2019chi ani taryen takaret.\u201d<\/p>\n<p>\u201cPero ikuxto awa\u2019re\u2019n ke\u2019 e ja\u2019x ajchi\u2019 e dyablo war inxana takar? I kocha ya<br \/>\nke\u2019 kone\u2019r ana\u2019ta ke\u2019 ne\u2019n e dyabolen, pwes, kone\u2019r ink\u2019ani twa\u2019 ko\u2019ych\u2019i ko\u2019ra. I<br \/>\nporeso inwa\u2019ret ke\u2019 jay ma\u2019chi ak\u2019ub\u2019se lo ke\u2019 ne\u2019n inwa\u2019re\u2019t, ne\u2019t i\u2019xi chamesna. Pero<br \/>\njay ak\u2019ub\u2019se\u2019n lo ke\u2019 ne\u2019n inwa\u2019re\u2019t, ma\u2019chi &#8212; matuk\u2019a twa\u2019 anumse ab\u2019a; sino ke\u2019<br \/>\nawira lo ke\u2019 twa\u2019 lumuy tama e nojk\u2019in ira.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik che ke\u2019 mas b\u2019ak\u2019ta, i tuno\u2019r lo ke\u2019 aro\u2019pna, tuno\u2019r uk\u2019ub\u2019se,<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi achamesna, i ja\u2019xir kay lujpa e chichi, ajk\u2019una uyuch\u2019i, i konda ixto kay<br \/>\nkaray e jente, uya\u2019re e winik. Che, \u201cKone\u2019r lok\u2019en turen najtir upat e otot tya\u2019 cheker<br \/>\ntwa\u2019 awira tuk\u2019a anumuy, ke\u2019 e winikob\u2019 ira, k\u2019oti\u2019x e ora twa\u2019 a\u2019syob\u2019. I jay k\u2019ani<br \/>\nawira, turen najtir upat e otot yaja\u2019, i tya\u2019 ma\u2019chi uwire\u2019tob\u2019.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik xe\u2019 lok\u2019oy, k\u2019otoy lok\u2019esna tu\u2019yotot, ixin turwan, war ab\u2019ak\u2019ta,<br \/>\nPero che ke\u2019 alumuy e jente tu\u2019yejtz\u2019er, ma\u2019chi apejkna. I ayan ti\u2019ne e winikob\u2019, e<br \/>\nixiktak ya\u2019 k\u2019otoy aturwanob\u2019 tu\u2019yejtz\u2019er, uwira k\u2019otoy e ixiktak aturwan tu\u2019yejtz\u2019er e<br \/>\nwinikob\u2019, pero ja\u2019xir ma\u2019chi apejkna, ma\u2019chi e\u2019rna.<\/p>\n<p>I konda ixto k\u2019otoy e ora, entonses e dyablo che ke\u2019 ochoy maku\u2019. Kay usijtz<br \/>\nja\u2019 e jente tama uya\u2019rar uti\u2019, i i\u2019xin tama e b\u2019ejt tya\u2019 war e chichi, uyari uya\u2019ruti\u2019<br \/>\ntama e chichi. I wak\u2019chetaka kay lokojran e jente, wa\u2019wan, kay tikrumo\u2019b\u2019, kay<br \/>\narwob\u2019.<\/p>\n<p>Entonses lok\u2019oy uya\u2019re e winik xe\u2019 war uk\u2019eche axana, \u201cBerdixto kocha inwa\u2019ret<br \/>\nke\u2019 warix ak\u2019otoy e ora twa\u2019 e winikob\u2019 ira a\u2019syob\u2019, i twa\u2019 ta\u2019wira ne\u2019t, ne\u2019n k\u2019ani<br \/>\ninxin ta &#8212; tu\u2019jamob\u2019.\u201d Che ke\u2019 e dyablo k\u2019otoy tu\u2019yejtz\u2019er e winikob\u2019 yaja\u2019, i e winik<br \/>\nxe\u2019 war uwajpi ub\u2019ob\u2019 taka e korbo, war ulat\u2019yob\u2019 e machit, che ke\u2019 k\u2019otoy taka<br \/>\ntu\u2019yejtz\u2019er e winikob\u2019 yaja\u2019 xe\u2019 war uyajk\u2019u ub\u2019ob\u2019, i konda ak\u2019otoy, ulok\u2019se inte\u2019<br \/>\nchakchak payuj tama ubolsir ukamisa, uwajpi uwayi tu\u2019nak\u2019u\u2019t e inte\u2019. Entonses<br \/>\nkonde ajk\u2019una i inyajrer lok\u2019esna ujor, i konda akukrema e winik k\u2019axi ta rum, konde<br \/>\nchamesna, i ja\u2019xir wak\u2019chetaka ulok\u2019se inte\u2019 baso tama ubolsa, uch\u2019ami e ch\u2019i\u2019ch\u2019 tya\u2019<br \/>\nwar alok\u2019oy, uyuch\u2019i, i entonses uch\u2019ami inte\u2019 baso, uyajk\u2019u e winik xe\u2019 war uk\u2019eche<br \/>\naxana. Che, \u201cYa ke\u2019 war ko\u2019ych\u2019i, pwes, e\u2019nte\u2019ra\u2019 e bino, i jay k\u2019ani awejta kocha<br \/>\nturu uche\u2019yr, ink\u2019ani twa\u2019 ko\u2019ych\u2019i komon.\u201d<\/p>\n<p>Che ke\u2019 e winik wixta\u2019 b\u2019ak\u2019ta ya\u2019, porke\u2019 uwira ke\u2019 ja\u2019x uch\u2019ich\u2019er e winik xe\u2019<br \/>\nchamesna, i ja\u2019x war a\u2019xin utares, i che ke\u2019 e bino. Entonses ja\u2019xir wixta\u2019 b\u2019ak\u2019ta ya\u2019,<br \/>\npero uyuch\u2019i. I Kwando uyuch\u2019i e ch\u2019ich\u2019, che ke\u2019 ingalan intzaj una\u2019ta, ke\u2019 galan<br \/>\ninchi\u2019. Entonses che twa\u2019 umen e dyablo, \u201cBerdixto kocha inwa\u2019re\u2019t, ke\u2019 e ya je\u2019 e\u2019nte\u2019<br \/>\nklasa e tragora? Galan atz\u2019i\u2019 uyuch\u2019na\u2019r!\u201d<\/p>\n<p>E winik che, \u201cPwes, galan berda!\u201d<\/p>\n<p>Entonses che ke\u2019, \u201cYa ke\u2019 kone\u2019r uch\u2019yetix takaren, I kone\u2019r ira ak\u2019ajti uk\u2019ab\u2019a\u2019 e<br \/>\ndyos, porke\u2019 ne\u2019n e dyos niwenemigo. Ira ak\u2019ajti uk\u2019ab\u2019a\u2019, sino ke\u2019 kwando k\u2019ani<br \/>\no\u2019jron, nik\u2019ab\u2019a ak\u2019ajti. I jay k\u2019ani awejta, kocha war uche, e winik yaja\u2019 uchamse<br \/>\nuyet winikir, ne\u2019n inwajk\u2019e\u2019t abalor. I kone\u2019r ke\u2019 uch\u2019yo\u2019nix komon. Kone\u2019r<br \/>\nniwami\u2019gwet.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik che tu\u2019yalma, \u201cPero ya ke\u2019 ja\u2019xir war uche\u2019n kwidar, pwes,<br \/>\nk\u2019ani inche obedeser lo ke\u2019 uya\u2019re\u2019n.\u201d<br \/>\n630. I entonses che twa\u2019 umen e dyablo, \u201cYa ke\u2019 awiri\u2019x tuno\u2019r lo ke\u2019 numuy,\u201d i che<br \/>\ntwa\u2019, \u201cjay k\u2019ani akta ub\u2019an tama e lajb\u2019a\u2019r lo ke\u2019 war uchob\u2019 yaja\u2019, inko\u2019.\u201d I e winik<br \/>\nche ke\u2019 k\u2019otoy taka wa\u2019wan, kay akta. Pero mamajchi\u2019 umen apejkna. I ja\u2019xir che<br \/>\ntu\u2019yalma ke\u2019, \u201cTuk\u2019ot\u2019 anon ma\u2019chi upejke\u2019n e jentyob\u2019 ira? O\u2019 war ak\u2019ijna uwirenob\u2019?<br \/>\nAsaber kocha anon? Pero ma\u2019chi upejke\u2019nob\u2019. I ta niwejtz\u2019er alumwob\u2019. I upachyob\u2019<br \/>\nupat nyok tya\u2019 war a\u2019ktob\u2019, i ma\u2019chi upejke\u2019nob\u2019.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che, che twa\u2019 umen e dyablo, \u201cPero ne\u2019t ma\u2019chi war ixana kocha e<br \/>\nkwalker jente, kocha e turob\u2019 ira. Ne\u2019t war ixana takaren nawalb\u2019ir. I poreso ma\u2019chi<br \/>\nuwire\u2019t e jente, porke\u2019 ne\u2019n ma\u2019chi uwire\u2019n tya\u2019 inxana. Ne\u2019n inturwan tu\u2019yejtz\u2019erob\u2019 i<br \/>\ninchikrob\u2019, i ma\u2019chi uwirenob\u2019 porke\u2019 ne\u2019n nawalb\u2019ir inxana. I kwando ne\u2019n k\u2019ani inche<br \/>\nuyajk\u2019u ub\u2019o\u2019b\u2019, ja\u2019x nipayuj ira ink\u2019ampes. Ja\u2019x o\u2019mb\u2019i unak\u2019u\u2019tob\u2019 to\u2019r xe\u2019 twa\u2019<br \/>\najk\u2019una, porke\u2019 jay ma\u2019chi o\u2019mb\u2019i unak\u2019u\u2019tob\u2019, ma koche\u2019rer twa\u2019 ajk\u2019unob\u2019, porke\u2019<br \/>\nuwiro\u2019b\u2019 e machit war atz\u2019ajna ta ujorob\u2019, uwirob\u2019 tya\u2019 water. I ja\u2019xob\u2019 ula\u2019t\u2019yob\u2019.<br \/>\nPero kwando ne\u2019n ink\u2019ani twa\u2019 a\u2019jk\u2019uno\u2019b\u2019, ja\u2019x nipayuj ira ink\u2019ampes twa\u2019 o\u2019mb\u2019i<br \/>\nunak\u2019u\u2019tob\u2019 tamar. I entonses a\u2019jk\u2019unob\u2019 a\u2019jk\u2019unob\u2019.<\/p>\n<p>I ja\u2019xto e winik yaja\u2019 che, \u201cPwes, no\u2019n ma\u2019cha\u2019ni kana\u2019ta. Ayan inte\u2019 diya ub\u2019an.<br \/>\nNe\u2019n kay anjpi nib\u2019a taka inte\u2019 niwet winikir , pero ma\u2019chi intajwi inwajk\u2019u.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che e dyablo, \u201cPero ma\u2019ni ja\u2019x, ma ja\u2019x ya\u2019 wa\u2019ren takarox tama e ora<br \/>\nyaja\u2019. I poreso matuk\u2019a ache. Pero kwando ne\u2019n ya\u2019 wa\u2019ren, ne\u2019n, o\u2019mb\u2019i unak\u2019u\u2019t e<br \/>\ntye\u2019ne twa\u2019 ajk\u2019una. I jay k\u2019ani awira, ayan inte\u2019 diya inxin inche takaret, i ke\u2019<br \/>\nkwando k\u2019ani achamse awet winikir, apejke\u2019n, inxin takaret, twa\u2019 ne\u2019n o\u2019mb\u2019i unak\u2019u\u2019t<br \/>\nxe\u2019 k\u2019ani achamse. I che ke\u2019 kwandoixto uwira chamesna e winik yaja\u2019 to\u2019r e tinaj,<br \/>\ni uwira ke\u2019 tuno\u2019r e ixiktak kay a\u2019rwob\u2019 tama e winik xe\u2019 chamesna, i e winikob\u2019<br \/>\nyaja\u2019 k\u2019a\u2019pa b\u2019ak\u2019tob\u2019.<\/p>\n<p>Entonses che e dyablo, \u201cBerdixto ke\u2019 galan atz\u2019i kwando ne\u2019n o\u2019nchoy u\u2019nch\u2019i<br \/>\ntu\u2019jamob\u2019? Galanatz\u2019i anumuy e nojk\u2019in! Ne\u2019n intza\u2019y kwando inwira uchob\u2019 koche\u2019ra<br \/>\nporke\u2019 ja\u2019xob\u2019 a\u2019rwob\u2019 tama upya\u2019rob\u2019 ke\u2019 achamay. I ne\u2019n intza\u2019y inwira. I poreso<br \/>\nne\u2019n, kwando che\u2019nob\u2019 ke\u2019 \u2018K\u2019ani kawab\u2019u inte\u2019 katrago twa\u2019 ko\u2019ich\u2019i ta e nojk\u2019in,\u2019<br \/>\nne\u2019n intza\u2019y u\u2019mb\u2019i, porke\u2019 inna\u2019ta ke\u2019 k\u2019ani u\u2019nch\u2019I takarob\u2019. I ne\u2019t, jay ti\u2019n diya<br \/>\nk\u2019ani ache\u2019n tya\u2019 nojk\u2019in apejkaniken! I jay k\u2019anto ache segir ixana takaren era inko\u2019<br \/>\ntama otronte\u2019 otot. Yaja\u2019 ayan e nojk\u2019in i ayan e lajb\u2019a\u2019r war ache\u2019na. Porke\u2019 tara<br \/>\nma\u2019chi\u2019x turo\u2019 tama ajk\u2019ut porke\u2019 k\u2019a\u2019b\u2019i\u2019x b\u2019ak\u2019tob\u2019. Insolo arwa\u2019r turu uchob\u2019. Asi es<br \/>\nke\u2019 tara ma\u2019chi\u2019x ink\u2019ajyer turo\u2019n, porke\u2019 k\u2019a\u2019pi\u2019x e nojk\u2019in. Pero ayan e ototob\u2019 tya\u2019<br \/>\nwarto anojk\u2019inyob\u2019.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 k\u2019ejcha ixin tama otronwojr otot i k\u2019otoy yaja\u2019. But\u2019ur e jente war<br \/>\na\u2019ktob\u2019. I e syan ixiktak b\u2019ut\u2019ur tama e kosina war uche umanda\u2019dob\u2019 i ayan tye\u2019ne<br \/>\nwar a\u2019ktob\u2019, i ayan tye\u2019ne war akarayob\u2019.<\/p>\n<p>Che e dyablo, \u201cMa\u2019chi ka\u2019ni o\u2019sru\u2019t inte\u2019 enchoktakob\u2019 yaja\u2019 lo ke\u2019 turob\u2019 tama e<br \/>\nkosina yaja\u2019?\u201d Che e winik, \u201cPwes, byen ke\u2019 u\u2019nsre ani pero kocha twa\u2019 inche porke\u2019<br \/>\ntwam (ta uwam) jente.\u201d<\/p>\n<p>Che e dyablo, \u201cA\u2019, si takaren, ira ache pensar. Ne\u2019n takaren tuno\u2019r lo ke\u2019 ak\u2019ani<br \/>\ntuno\u2019r inwajk\u2019e\u2019t. I jay k\u2019ani ache probar inkojtob\u2019 k\u2019ani inxin inlo\u2019ksyob\u2019.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che e winik, \u201cPwes, jay ne\u2019t ixto k\u2019ani ache e fabor erer, i\u2019xin.\u201d I<br \/>\nja\u2019xir turu uwira. Aro\u2019b\u2019na ke\u2019, \u201cKiki\u2019 turen yaja\u2019 maku\u2019 e sijk ch\u2019a\u2019n, I ya\u2019x ak\u2019otoy<br \/>\nutajwiyet.\u201d I ja\u2019xir che ke\u2019 turu uwira.<\/p>\n<p>I e dyablo k\u2019otoy taka uwajb\u2019u inte\u2019 ijch\u2019ok, uyari uya\u2019rar uti\u2019 tama unak\u2019 uchikin<br \/>\ne ijch\u2019ok. I e ijch\u2019ok yaja\u2019 wak\u2019chetaka ketpa loko i wa\u2019wan, kay sutrema to\u2019r tinaj,<br \/>\nkora kora ach\u2019ujksan. I war apejkna o\u2019choy umen upya\u2019rob\u2019 maku\u2019 a\u2019rob\u2019na, \u201cOchen<br \/>\nmaku\u2019! War awira ke\u2019 insolo winikob\u2019 b\u2019ut\u2019ur to\u2019r tinaj!\u201d Pero ja\u2019xir ma\u2019chi o\u2019b\u2019yan.<br \/>\nKora kora war asutrema to\u2019r tinaj, war uk\u2019uxo\u2019r uk\u2019ab\u2019, i ach\u2019ujksan jay mamajchi\u2019<br \/>\nwa\u2019r.<\/p>\n<p>Entonses e dyablo ixin uya\u2019re e winik xe\u2019 turu akojksan maku\u2019 sijk ch\u2019a\u2019n. Che,<br \/>\n\u201cKone\u2019r xe\u2019 ink\u2019ani twa\u2019 alok\u2019oy utajwyet tara wa\u2019 rix to\u2019r tinaj war ach\u2019ujksan. Irse<br \/>\nno\u2019yt!\u201d I kwando uwire\u2019t ache apayuj tu\u2019t, i wa\u2019kchetaka axa yo\u2019pa utajwye\u2019t.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e winik yaja\u2019 lok\u2019oy wa\u2019wan tya\u2019 cheker i irna umen e ijch\u2019ok, i ja\u2019xir<br \/>\nuche upayuj tu\u2019t. I e ijch\u2019ok yaja\u2019 atza\u2019y uwira. Kwando che\u2019na e payuj tu\u2019t, ixin<br \/>\nutajwi e winik I k\u2019otoy taka, umoru umek\u2019 e winik, ach\u2019uwan ta unuk\u2019 I entonses e<br \/>\nwinik yaja\u2019 uche ke\u2019 uk\u2019eche e ijch\u2019ok ixin maku\u2019 k\u2019opot i ya satar takar ixin e<br \/>\ntarde.<\/p>\n<p>I entonses, i konda ixto sutpa k\u2019otoy e ijch\u2019ok maku\u2019, aro\u2019b\u2019na umen utu\u2019 ke\u2019<br \/>\n\u201cTuk\u2019ixto ga\u2019net ne\u2019t, ijch\u2019ok, ke\u2019\u2026 ma tya\u2019 ache kocha e ya\u2019x, i e ya\u2019x ke\u2019 war<br \/>\na\u2019sub\u2019ar ab\u2019a, b\u2019an i xe\u2019 ayan tuk\u2019a ache, inna\u2019ta ne\u2019n porke\u2019 ixna satpo\u2019yt. I war<br \/>\nawira ke\u2019 b\u2019ut\u2019ur e syan winikob\u2019 to\u2019r tinaj, i ne\u2019t nyenix ko\u2019ra isub\u2019ajra, wa\u2019ret war<br \/>\nisutrema to\u2019r tinaj wa\u2019ret war i wa\u2019ret war i stari war ak\u2019ux war ak\u2019ab\u2019 tu\u2019t e jente.<br \/>\nI e winikob\u2019, tuk\u2019a ma uwira nikob\u2019 ke\u2019 Tuk\u2019a anunga naache (?) kocha e ya\u2019x ke\u2019<br \/>\nma tya\u2019 ache?\u201d<\/p>\n<p>Pero ja\u2019xir che \u201cPero ma\u2019chixto kana\u2019ta pwes ke\u2019 e dyablo ja\u2019x uyajk\u2019o\u2019n kab\u2019alor<br \/>\ntuk\u2019a twa\u2019 kache. I kache lo ke\u2019 k\u2019ani kache no\u2019n. Ne\u2019n inna\u2019ta ke\u2019 ja\u2019x ch\u2019uwan ta<br \/>\nnisentido i wa\u2019wanen kay sutremen to\u2019r tinaj.<\/p>\n<p>Entonses che e dyablo uya\u2019re e winik, \u201cBerdixto ke\u2019 e wixtu uk\u2019ajti nik\u2019ab\u2019a\u2019<br \/>\nub\u2019an ya\u2019? I ne\u2019n, kwando ak\u2019ajna nik\u2019ab\u2019a\u2019 intza\u2019y, ejsto a\u2019nkta, porke\u2019 intza\u2019y ke\u2019<br \/>\ntye\u2019n uk\u2019ajti nik\u2019ab\u2019a\u2019.\u201d<\/p>\n<p>I b\u2019an ixto che ke\u2019 e winik yaja\u2019 k\u2019otoy ajk\u2019una e chicha uyuch\u2019i i lok\u2019esna<br \/>\nuwijch\u2019ok ajk\u2019una ta k\u2019opot. Tuno\u2019r che\u2019na taka umen e dyablo, porke\u2019 ja\u2019xir uk\u2019u\u2019pse<br \/>\ne dyablo. Intonses arob\u2019na otronyajr, \u201cInwajk\u2019e\u2019tix e chichi o\u2019ych\u2019i. O\u2019ych\u2019i\u2019x e bino<br \/>\ntakaren , ye\u2019ra achi\u2019x probar inte\u2019 awijch\u2019ok, i tuk\u2019a mas ak\u2019ani. Jay ayan tuk\u2019a<br \/>\nak\u2019ani, arenen, I ne\u2019n inwajk\u2019e\u2019t.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che e winik, \u201cPwes, ya ke\u2019, kone\u2019r inchi\u2019x komprometer twa\u2019 ink\u2019u\u2019pse\u2019t,<br \/>\njay ache tanteyer ke\u2019 ne\u2019t awajk\u2019e\u2019n tuno\u2019r lo ke\u2019 ink\u2019ajti, pwes, ne\u2019n ink\u2019ani ani twa\u2019<br \/>\nawajk\u2019e\u2019n imb\u2019ijk nitumin.\u201d Entonses che e dyablo, \u201cPwes jay ja\u2019x ak\u2019ani inwajk\u2019e\u2019t<br \/>\nub\u2019an.\u201d E winik yaja\u2019 che ke\u2019 konde uk\u2019ajti e tumin i e dyablo wak\u2019chetaka uyose<br \/>\nuk\u2019ab\u2019 tama ubolsa, ulok\u2019se inte\u2019 paketa tumin, uyajk\u2019u e winik. Uya\u2019re, \u201cTake\u2019ra takar<br \/>\ntaka twa\u2019 ab\u2019oro to\u2019yt.\u201d<\/p>\n<p>E winik yaja\u2019 che ke\u2019 k\u2019otoy tu\u2019yotot kay uche kontar taka uwixka\u2019r ke\u2019, \u201cE<br \/>\nwinik xe\u2019 yo\u2019pa ulo\u2019kse\u2019n akb\u2019ar ma\u2019chi ja\u2019x kwalker jente. Porke\u2019 ne\u2019n inwira tuk\u2019a\u2019<br \/>\ntuk\u2019a\u2019 kay uche tama e nojk\u2019in i ma\u2019chi ka lumuy e ausilyar uche\u2019na sitar tara?\u201d<\/p>\n<p>Che e ixik, \u201cPwes, lumuy janch\u2019akna taka, lumuy, che ke\u2019 che\u2019na inte\u2019 mwerto<br \/>\ntama e nojk\u2019in.\u201d<\/p>\n<p>Che e winik, \u201cSi, ne\u2019n inwira. Ya ture\u2019n kwando che\u2019na. Pero e winik xe\u2019<br \/>\nuyo\u2019pa ulok\u2019se\u2019n ma\u2019chi ja\u2019x kwalker winik, sino ke\u2019 e dyablo ajchi\u2019 I ne\u2019n uyajk\u2019e\u2019n e<br \/>\nchicha u\u2019nch\u2019i i uyajk\u2019e\u2019n e bino, i ulok\u2019se inte\u2019 ijch\u2019ok uyajk\u2019e\u2019n ta k\u2019opot. I uche<br \/>\nmandar kay akte\u2019n taka e ixiktak maku\u2019.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che e ixik, \u201cPero jay b\u2019an, jay achi\u2019x lo ke\u2019 war awa\u2019re\u2019n ya\u2019x,<br \/>\nentonses ne\u2019n ma\u2019chi\u2019 inketpa takaret. Porke\u2019 ne\u2019n, nidyosir ja\u2019x k\u2019ani ink\u2019u\u2019pse tuno\u2019r e<br \/>\ntyempo. I jay ne\u2019t sutpe\u2019tix taka e dyablo iketpa ab\u2019ajner.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che e winik, \u201cPwes, kocha ne\u2019t ana\u2019ta jay k\u2019ani i\u2019xin, erer i\u2019xin, pero<br \/>\nne\u2019n tama ixiktak ma\u2019chi uche\u2019n nesesitar, porke\u2019 ixiktak lo ke\u2019 ink\u2019ani ne\u2019n ayan.<br \/>\nNe\u2019n arob\u2019 &#8212; uya\u2019re\u2019n, nipatron xe\u2019 war inxan takar ke\u2019 kone\u2019r ne\u2019n ma\u2019chi twa\u2019<br \/>\nink\u2019ajti uk\u2019ab\u2019a\u2019 e dyos, porke\u2019 ja\u2019x uk\u2019ani twa\u2019 ink\u2019ab\u2019ajse tuno\u2019r e diya.\u201d<\/p>\n<p>Entonses che yaja\u2019 e pobre ixik, \u201cPwes, ne\u2019n inxin. Intajwi nitu\u2019, intajwi nitata\u2019.<br \/>\nI ketpe\u2019n ne\u2019t.\u201d<\/p>\n<p>I poreso kone\u2019r e jente ta ni\u2019lugar uk\u2019ajtyob\u2019 esto kone\u2019r, i ak\u2019u\u2019pesyanob\u2019 tamar,<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ke\u2019 e chicha, e bino, e waro maja\u2019x twa\u2019 e dyos, sino ke\u2019 twa\u2019 e dyablo.<br \/>\nPorke\u2019 tamarixto ke\u2019 ak\u2019ajna ke\u2019 e winik yaja\u2019 xe\u2019 uwira tuk\u2019a kay uche e dyablo<br \/>\nja\u2019xir uwira utujb\u2019a e chicha, i ub\u2019ijchi. I poreso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e chichi b\u2019ijchb\u2019ir umen<br \/>\ne dyablo, i poreso fuerta ache\u2019na algun tz\u2019oji\u2019r o\u2019 uchamse ub\u2019o\u2019b\u2019, ti\u2019ne o\u2019ych\u2019yob\u2019,<br \/>\nporke\u2019 tarixto ke\u2019 e chicha maja\u2019x aktab\u2019ir umen e dyos, sino ke\u2019 twa\u2019 e dyablo, i<br \/>\nb\u2019an ak\u2019u\u2019pesyanob\u2019 esto ko ne\u2019r. B\u2019an uk\u2019ajtyob\u2019, porke\u2019 ja\u2019xob\u2019 k\u2019a\u2019r umenerob\u2019 lo ke\u2019<br \/>\n&#8211; &#8211; ojroner lo ke\u2019 ache\u2019na kontar tarix e tyempo.<\/p>\n<p>I che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tuno\u2019r e ixiktak xe\u2019 uyusre axanob\u2019 maku\u2019 k\u2019opot taka algun<br \/>\nwinik, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 maja\u2019x porke\u2019 uk\u2019ajna\u2019r, sino ke\u2019 umen e dyablo ache\u2019na, ach\u2019uwan<br \/>\ntama usentido inte\u2019 jente, i k\u2019ani uturub\u2019a cha\u2019te\u2019 uwixka\u2019r inte\u2019 winik, i e ixiktak<br \/>\nanu\u2019trub\u2019a cha\u2019te\u2019 unoxib\u2019. Inte\u2019 k\u2019ani uturub\u2019a tu\u2019yotot, i inte\u2019 ik\u2019ani utrub\u2019a ta k\u2019opot<br \/>\ntaka najtir. Pero che ke\u2019 umen e dyablo porke\u2019 b\u2019an ak\u2019ajna.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che ke\u2019 e winik yaja\u2019 xe\u2019 ajk\u2019una utumin umen e dyablo i ja\u2019xir ma\u2019taka<br \/>\nixna b\u2019oro utumin. Kay uxotmani e tuk\u2019i\u2019k tuk\u2019i\u2019k, uchoni i kay ut\u2019oxi ak\u2019ach, kay<br \/>\nut\u2019oxi e chitam, kay ut\u2019oxi e wakax i kay ut\u2019oxi e tuk\u2019i\u2019k tuk\u2019i\u2019k. I ma\u2019chi achamay<br \/>\ntu\u2019t sino ke\u2019 ab\u2019oro. Porke\u2019 che ke\u2019 umen e dyablo ajk\u2019ub\u2019ir tuno\u2019r lo ke\u2019 uk\u2019ani I<br \/>\nporeso e jente kone\u2019r esto kone\u2019r ira ayan tye\u2019n ak\u2019ub\u2019esyan tamar. Ayan tye\u2019ne<br \/>\nche\u2019nob\u2019 ke\u2019 umen e dyablo a\u2019jk\u2019unob\u2019 tuk\u2019a ayan two\u2019b\u2019. I che ke\u2019 ayan ti\u2019ne<br \/>\nuk\u2019ajtyob\u2019 takar twa\u2019 a\u2019jk\u2019unob\u2019 e tumin.<\/p>\n<p>Pero ne\u2019n ma\u2019chi inna\u2019ta jay berda. Ayan e winikob\u2019 ti\u2019ne uyusryob\u2019 u\u2019t algun<br \/>\nijch\u2019oktak axanob\u2019 takar, i ja\u2019xob\u2019 uk\u2019ajtyob\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 e dyablo twa\u2019 ajk\u2019unob\u2019, porke\u2019<br \/>\nuna\u2019tob\u2019 ke\u2019 berdi\u2019x lo ke\u2019 ak\u2019ajna. I poreso ayan ume\u2019ygra uk\u2019ub\u2019esyanob\u2019 tamar ke\u2019 &#8212;<br \/>\nti\u2019ne k\u2019ani uwira e tumin, ti\u2019ne k\u2019ani uwira ayan tuk\u2019a ayan twa\u2019 unumsu\u2019b\u2019a takar,<br \/>\npwes, ja\u2019xob\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e dyablo uyajk\u2019u tuno\u2019r. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e dyablo uyajk\u2019u<br \/>\ne tumin, uyajk\u2019u e wakax, uyajk\u2019u tuno\u2019r &#8212; e nar, e b\u2019u\u2019r, tuno\u2019r uyajk\u2019u.<\/p>\n<p>I ayan ti\u2019ne uk\u2019ab\u2019ajse twa\u2019 t\u2019ix alok\u2019oy unar, twa\u2019 tix uyajk\u2019u e tumin, twa\u2019 tix<br \/>\nab\u2019oro\u2019 tuk\u2019a kosa tu\u2019t, uk\u2019ajti uk\u2019ab\u2019a e dyablo. Pero ayan ti\u2019ne uk\u2019ajti uk\u2019ab\u2019a e<br \/>\ndyablo, i lo mismo matuk\u2019a utumin. I poreso ne\u2019n ma\u2019chi ink\u2019ub\u2019se jay berda porke\u2019<br \/>\nne\u2019 n ira ma\u2019chi k\u2019ani\u2019 inche nipatron tama e dyablo, i poreso matuk\u2019a nitumin.<\/p>\n<p>I kocha ma ja\u2019x ya\u2019 wa\u2019ren inwira kwando ajk\u2019una e tumin e winik yaja\u2019,<br \/>\ni ma\u2019chi inwira kocha kay wa\u2019wan sutrema e ijch\u2019ok to\u2019r tinaj, i ma\u2019chi inwira<br \/>\nkocha wa\u2019wan kay uk\u2019uxro\u2019r uk\u2019ab\u2019, stari tu\u2019t e winikob\u2019, i poreso ma\u2019chi ink\u2019ub\u2019se<br \/>\nne\u2019n jay berda. Porke\u2019 maja\u2019x ya\u2019 ture\u2019n inwirob\u2019.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>24. Exorcizando enfermedades<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 327-333. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-24-Exorcising-Disease-Chorti.pdf\">Fought 24 Exorcising Disease Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-24-Exorcising-Disease-English-Translation.pdf\">Fought 24 Exorcising Disease English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-24-Exorcising-Disease-Spanish-Translation.pdf\">Fought 24 Exorcising Disease Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>24 Exorcising Disease &#8211; Ajnesb\u2019ir A\u2019jni e Mwak<\/p>\n<p>Konda e mwak achb\u2019ir umen e ajnab\u2019aren, winikob\u2019 o\u2019 ixik, entonses e ajk\u2019in atzormayan kora<br \/>\nkora tama uk\u2019in ejsto ma utajwi tya\u2019 pejkna uwinkir e mwak yaja\u2019. Tuk\u2019a\u2019 tu k\u2019a\u2019 uk\u2019ab\u2019o\u2019b\u2019<br \/>\nuk\u2019ini uwira tya\u2019 pejkb\u2019ir e mwak yaja\u2019, jay taka e rwede e san gregoryo, o\u2019 taka e san<br \/>\nantonyo del mundo, o\u2019 taka e san antonyo serbisyante, o\u2019 taka e santa madalena del mundo, o\u2019<br \/>\ntaka e san manuel monte de oro, o\u2019 jay injyerno pejkna e mwak yaja\u2019.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ayan otronte\u2019 lugar ejmar, yeb\u2019e\u2019 e rum ira. I e chinam yaja\u2019 ya b\u2019ut\u2019ur<br \/>\ne sya\u2019n ma\u2019lob\u2019. Ya ch\u2019a\u2019r e rey malombre. Che ke\u2019 konda taka e ma\u2019lob\u2019 yaja\u2019 apejkna uwinkir<br \/>\ne mwak, ja\u2019xto xe\u2019 matuk\u2019a\u2019 uk\u2019u\u2019b\u2019se nyen niroj nyen k\u2019ajpesyaj.<\/p>\n<p>Entonses asik\u2019b\u2019ana e nukta\u2019 ajniromob\u2019 xe\u2019 una\u2019tob\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 e winkirb\u2019ir twa\u2019 e mwak yaja\u2019.<br \/>\nE ajnirom yaja\u2019 uk\u2019ini uwira kocha uk\u2019ani twa\u2019 alok\u2019oy e mwak yaja\u2019, jay toyb\u2019ir taka e<br \/>\ndyosob\u2019. Entonses uya\u2019re amajna yujtz\u2019u\u2019b\u2019, e b\u2019ik\u2019it kandela, cha\u2019te\u2019 nukta\u2019 kandela.<\/p>\n<p>Konda turi\u2019x e kandela, yujtz\u2019ub\u2019, uk\u2019ini uwira jayte\u2019 banba(n?) yujtz\u2019u\u2019b\u2019 uk\u2019anitwa\u2019<br \/>\nuputob\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 e yujtz\u2019u\u2019b\u2019 yaja\u2019 twa\u2019 nib\u2019ir twa\u2019 e dyosob\u2019 tichan, i e anjelob\u2019,<br \/>\ntwa\u2019 uyajnesob\u2019 a\u2019jni uwinkir e mwak. E nojta\u2019 kandela che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x kocha inte\u2019 k\u2019ajk,<br \/>\ntwa\u2019 uwirse ub\u2019o\u2019b\u2019 tu\u2019t uturtar e dyos tichan, ke\u2019 war uch\u2019ab\u2019ujres ub\u2019o\u2019b\u2019 tu\u2019t. E<br \/>\nkande\u2019lob\u2019 yaja\u2019, inte\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 twa\u2019 e dyos, inte\u2019 twa\u2019 uk\u2019ek\u2019onib\u2019ir ume\u2019yn e ajmwak.<br \/>\nE ajk\u2019ajpesyaj unumse e kandela yaja\u2019 tu\u2019jor e ajmwak tya\u2019 ch\u2019a\u2019r. Entonses aka\u2019y ak\u2019ajpesyan.<\/p>\n<p>Che tama uk\u2019ajpesyaj, \u201cKadyosiret. No\u2019n, e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konojon to\u2019r e rum, ayan<br \/>\nme\u2019yra kachukpa\u2019r tamaret. Kone\u2019r kak\u2019ajpes ak\u2019ab\u2019a\u2019 tama sinko pagre nwestro y dyes<br \/>\nabesmariya, kocha ne\u2019t era awakta tz\u2019ijb\u2019ab\u2019ir ke\u2019 b\u2019ane\u2019ra twa\u2019 kak\u2019ajpesyan to\u2019yt.\u201d<br \/>\nEntonses uche resar sinko beses e pagre nwestro y dyes beses abesmariya. I twamereso<br \/>\nyaja\u2019 war uk\u2019ab\u2019ajse tuno\u2019r e dyosob\u2019 i anjelob\u2019.<\/p>\n<p>Che tama ureso, \u201cEya, nwestro dibino eterno, Eya, nwestro senyor jesu kristo, Eya, nwestro<br \/>\npadreespirito santo, Eya, san migel arkanjel, Ey, anjel espirito santo.<\/p>\n<p>Kone\u2019r kak\u2019ab\u2019ajse ak\u2019ab\u2019a\u2019 taka inte\u2019 pagre nwestro i cha\u2019te\u2019 abesmariya.<br \/>\nTa ik\u2019ab\u2019a\u2019, ajtichaner dyosox, kone\u2019r kawajnes tuno\u2019r nawal ajnab\u2019aren tya\u2019<br \/>\nb\u2019ut\u2019urob\u2019 war a\u2019syob\u2019 tu\u2019jor e kreatura e menor, tya\u2019 ch\u2019a\u2019r kastigado uyanjela, sotado<br \/>\nunawalir, tya\u2019 b\u2019ut\u2019urob\u2019 war ub\u2019ajramresob\u2019 ume\u2019yn e kreatura e menor.<\/p>\n<p>Ne\u2019t ana\u2019ta tya\u2019 turu e pak\u2019ab\u2019 xe\u2019 malobrista, e korason negro, e korason<br \/>\ninjyernero, tya\u2019 turu ajolchani tama e ch\u2019anche\u2019 diya, e ch\u2019anche\u2019 ora, tya\u2019 turu war<br \/>\nutojti\u2019yes uyamigo injyernal. Kocha ja\u2019xir uyamigo, ja\u2019x e rey malombre, e rey lusifer,<br \/>\ne don jwan [domfwan] del mundo, e donya jwana del mundo, e rey san manuel monte<br \/>\nde oro, e rey san antonyo del mundo, e rey san reymundo, e donya reymundo, e<br \/>\nreyna santa madalena del mundo, e don jwan dembute, e donya jwana dembute.<\/p>\n<p>Kocha a\u2019syob\u2019 tama e kinyento estado del injyerno yeb\u2019ar e mundo, y a\u2019si<br \/>\nwatob\u2019 tama uwik\u2019arir u\u2019t ya\u2019 laguna, unojkomoni ub\u2019ob\u2019 taka e ombres batayon, rey<br \/>\nbatayon, ombre(s) sereno, rey sereno, e ombres kulebrin, reyna kulebrina, ombre(s)<br \/>\nsesimite, rey sesimite.<\/p>\n<p>Pero kone\u2019r, tama ik\u2019ab\u2019a\u2019, kadyosirox, kawajnes a\u2019jni e nawal ajnab\u2019arenob\u2019 ira,<br \/>\na\u2019jnyob\u2019, kocha nawalb\u2019irob\u2019 twa\u2019 e ma\u2019lob\u2019 yeb\u2019ar e mundo. Pero no\u2019x ipukse a\u2019jnyob\u2019,<br \/>\napunte raya, apunte senteyo. Chenik konjurar chikob\u2019 tya\u2019 achpa taryob\u2019, yeb\u2019ar e<br \/>\nmundo.<\/p>\n<p>Kone\u2019r iwajk\u2019u ureti\u2019rob\u2019 inmedyatamen te tya\u2019 ch\u2019a\u2019r ak\u2019ot\u2019oryob\u2019 to\u2019r e kreatura<br \/>\ne menor. Kocha ja\u2019x e tanlum musik\u2019, e xeror musik\u2019, e jolchan musik\u2019 e makchan<br \/>\nmusik\u2019, e b\u2019ajram musik\u2019, e ajnab\u2019aren musik\u2019, tya\u2019 war uyujta, e korason negro, e<br \/>\nmalobrista. Pero no\u2019x ixawan abogado tu\u2019 jor e kreatura e menor.<\/p>\n<p>Entonses a\u2019chpa tya\u2019 kotor uche resar. Alok\u2019oy pakaxpat pakaxpat taka e resensa<br \/>\nryo. I ta ureso uche mentar uk\u2019ab\u2019a\u2019 e ajposoner, ub\u2019utz\u2019a tuno\u2019r upat e otot, ejsto<br \/>\nalok\u2019oy tama unye b\u2019i\u2019r.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":889,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":100,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":""},"class_list":["post-87","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/87","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/users\/889"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=87"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/87\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=87"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}