{"id":88,"date":"2023-11-14T14:29:53","date_gmt":"2023-11-14T20:29:53","guid":{"rendered":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/?page_id=88"},"modified":"2024-03-18T15:16:40","modified_gmt":"2024-03-18T21:16:40","slug":"fought-cap-5","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/fought-cap-5\/","title":{"rendered":"Fought Cap\u00edtulo 5 &#8211; El universo"},"content":{"rendered":"<div class=\"su-heading su-heading-style-default su-heading-align-center\" id=\"\" style=\"font-size:30px;margin-bottom:20px\"><div class=\"su-heading-inner\">Cap\u00edtulo5 &#8211; El universo<\/div><\/div>\n<div class=\"su-accordion su-u-trim\"><div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>25. C\u00f3mo el mundo estaba antes<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 348-356. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-25-What-the-World-Used-to-be-Like-Chorti.pdf\">Fought 25 What the World Used to be Like Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-25-What-the-World-Used-to-be-Like-English-Translation.pdf\">Fought 25 What the World Used to be Like English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-25-What-the-World-Used-to-Be-Like-Spanish-Translation.pdf\">Fought 25 What the World Used to Be Like Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>25 What the World Used to be Like &#8211; E Mundo Tarix e Tyempo<\/p>\n<p>E jente uk\u2019ajtyob\u2019 ani tarix e tyempo ke\u2019 e mundo tarix e tyempo iraj iraj asatpa. Che ke\u2019 at\u2019ab\u2019ay e mar to\u2019r e rum i ab\u2019ut\u2019k\u2019a tuno\u2019r o\u2019r e rum taka e ja\u2019. I e rum aketpa anam, esto ke\u2019 ak\u2019a\u2019pa aketpa ja\u2019 tuno\u2019r o\u2019r e rum, y e jente ak\u2019a\u2019pa achamob\u2019 umen e ja\u2019. Porke\u2019 ak\u2019a\u2019pa ach\u2019uwan e jente loke\u2019 ayan to\u2019r e rum, ak\u2019a\u2019pa ch\u2019uwanob\u2019 kocha e sujk to\u2019r e ja\u2019.<\/p>\n<p>I nyen mut matuk\u2019a\u2019 aketpa, nyen ch\u2019ajch, nyen masa\u2019, nyen usij, nyen mwan, matuk\u2019a\u2019 aketpa, porke\u2019 inyajrer asatpa tuno\u2019r loke\u2019 ayan to\u2019r e rum, porke\u2019 che ke\u2019 tarix e tyempo, ma\u2019ni tuk\u2019a e witzir to\u2019r tama e mundo. Porke\u2019 che ke\u2019 inyajrer ani intaka xi\u2019ch\u2019ir e mundo to\u2019r e ja\u2019; matuk\u2019a\u2019 e witzir koche\u2019 kone\u2019r.<\/p>\n<p>Pero\u2019 kwando e dyos uwira ke\u2019 ke\u2019 \u2013 asatpa e b\u2019ak\u2019ab\u2019 tama e mundo, entonses inte\u2019 diya, kwando b\u2019ut\u2019k\u2019a e ja\u2019 to\u2019r e rum, ketpa puro anam tuno\u2019r e mundo. I kondo kay taki, ixin, i e ja\u2019 yaja\u2019, tya\u2019 kay umorojse ub\u2019a, ixin, kay uchajri e rum. Entonses konda chekta tuno\u2019r: kojn, witzir, i tun. Tunor\u2019 loke\u2019 ayan.<\/p>\n<p>K\u2019a\u2019chekta ixin, porke\u2019 che ke\u2019 ja\u2019, xe ja\u2019, tya\u2019 kay taki ixin i tya\u2019 kay umorojse ub\u2019a, kay uchajri e rum. I chekta tuno\u2019r, e syan tun lo ke\u2019 ayan chekta ixin.<\/p>\n<p>Pero\u2019 tarix e tyempo che ke\u2019 ma\u2019ni tuk\u2019a\u2019, ke\u2019 inyajrer ani ch\u2019a\u2019r u\u2019t e rum tuno\u2019r e lugarob\u2019. Kone\u2019r kawira me\u2019yra witzir, i ayan e syan kojnob\u2019, porke\u2019 b\u2019anixto ke\u2019 tama e diya yaja\u2019, ke\u2019 ja\u2019 xe\u2019 e ja\u2019, konda kay umorojse ub\u2019a, k\u2019a\u2019pa uchajri u\u2019t e rum, i k\u2019a\u2019pa ketpa e syan witzirob\u2019 ixin tama e lugar.<\/p>\n<p>Porke\u2019 uk\u2019ajti ani e jente tarix e tyempo ke\u2019 e mar, iraj iraj at\u2019ab\u2019ay uyojmar i a\u2019chpa a\u2019wan koche e tokar. I konda a\u2019chpa a\u2019wan, entonses uyaktu ub\u2019a water, ub\u2019o\u2019ch\u2019i tuno\u2019r o\u2019r e rum. B\u2019an ani uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019, porke\u2019 tarix e tyempo, uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 e mar e\u2019nrededor yo\u2019ri\u2019lya e mundo ch\u2019a\u2019r tamar, i poreso wak\u2019chetaka ub\u2019och\u2019i o\u2019r e rum kwando k\u2019ani at\u2019ab\u2019ay tama o\u2019r e rum. B\u2019an ani uk\u2019ajtyob\u2019 tarix e tyempo.<\/p>\n<p>I uk\u2019ajtyo b\u2019an ani ub\u2019an, che ke\u2019 e mar maja\u2019x inte\u2019ra. Che ke\u2019 ayan inte\u2019 mar chakchak, y ayan inte\u2019 mar saksak, y ayan inte\u2019 mar intak\u2019tak\u2019 kocha e breya. I che ke\u2019 ayan inte\u2019 mar puru ch\u2019i\u2019ch\u2019, intakix chakob\u2019en. Pero no\u2019n ma\u2019chi kay k\u2019oto\u2019n kawira. Che ke\u2019 ayan inte\u2019 mar ke\u2019 me\u2019yra, i b\u2019an k ocha e leche, intakix saksak; uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 ya\u2019 pegado, u\u2019t e k\u2019in taka e mar.<\/p>\n<p>I ya turu e dyosob\u2019. I che ke\u2019 e mar yaja\u2019, ke\u2019 inte\u2019nte\u2019 ajk\u2019in taka e akb\u2019ar e\u2019jb\u2019i. Porke\u2019 che ke\u2019 ya turu e dyosob\u2019. Pero ma\u2019chi kana\u2019ta jay b\u2019an berda lo ke\u2019 uk\u2019ajtyob\u2019. I che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tama e mar ayan me\u2019yra animal b\u2019ut\u2019ur tamar.<\/p>\n<p>I poreso ayan inte\u2019 chinam uk\u2019ab\u2019a\u2019 baryo, watemala, ke\u2019 ya ch\u2019a\u2019r e mar. I uk\u2019ajtyob\u2019 ani tarix e tyempo ke\u2019 iraj iraj k\u2019ani alok\u2019oy ya\u2019 animalob\u2019 yaja\u2019 tama e barko, k\u2019ana ak\u2019axob\u2019 tama e chinam. Pero ma\u2019chi a\u2019ktanob\u2019 umen e solda\u2019dob\u2019; o\u2019jrob\u2019, asutpa, a\u2019xob\u2019. Pero no\u2019n ma\u2019nyajr k\u2019oto\u2019n kawira.<\/p>\n<p>Pero b\u2019an uk\u2019ajtyob\u2019. Uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 ani che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tu\u2019pat e mar ayan e jente kwatro una\u2019k\u2019u\u2019t. Che ke\u2019 ayan inmojr jente ayan una\u2019k\u2019u\u2019t tama upat ujor, y ayan delante. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 de kwatro ojo. I ja\u2019xto e jente yaja\u2019 xe\u2019 ak\u2019uxwanob\u2019. Uk\u2019uxob\u2019 e jente. Pero che\u2019nob\u2019 ani ke\u2019 tu\u2019pat mar ayan. I che ke\u2019 ayan e jente ke\u2019 matuk\u2019a\u2019 ujor. I ayan e jente ke\u2019 pachu ujor. Tuno\u2019r uk\u2019ajtyo b\u2019ani ke\u2019 tu\u2019pat mar mix ja\u2019x jente kocha e ayan tya\u2019 turo\u2019n.<\/p>\n<p>I poreso u\u2019k\u2019ajtyo b\u2019ani ke\u2019 jay a\u2019ktana alok\u2019wob\u2019 umen e gobyerno, usatyob\u2019 e jente, pero\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ma\u2019chi ajk\u2019unob\u2019 lugar. No, ke\u2019 e jente lo ke\u2019 ayan tu\u2019pat e mar k\u2019ani alok\u2019wob\u2019 i ab\u2019ak\u2019to b\u2019ani.<\/p>\n<p>Uk\u2019ajtyob\u2019 ani ke\u2019 ayan inte\u2019 lugar uk\u2019ab\u2019a\u2019 estados unido. Che ke\u2019 e jente tama e lugar yaja\u2019, e jente ayan utzutzer i u\u2019t uk\u2019a\u2019b\u2019ob\u2019 k\u2019ob\u2019irik. I che ke\u2019 ja\u2019xto xe\u2019 uk\u2019uxo b\u2019an e jente, porke\u2019 che ke\u2019 a\u2019ch\u2019i\u2019 utzutzerob\u2019. I poreso tarix e tyempo ab\u2019ak\u2019ajrna ani, e jente xe\u2019 ak\u2019oto\u2019b\u2019 tama e najtir lugar xe\u2019 ma\u2019chi ache\u2019nob\u2019 konoser, ab\u2019ak\u2019ajrnob\u2019 ani, amukwan e maxtak tu\u2019tob\u2019 tuno\u2019r<br \/>\ne ixiktak amukwanob\u2019 kondo uwirob\u2019, amukwanob\u2019, k\u2019ab\u2019e\u2019yk ewa\u2019wan inte\u2019 gera tama inte\u2019 lugar.<\/p>\n<p>Uk\u2019ajtyob\u2019 ani ke\u2019 e jente yaja\u2019 tya\u2019 war e gera, kwando ayajra e bomba tu\u2019jorob\u2019, che ke\u2019 maku\u2019 e mar, utziri ub\u2019o\u2019b\u2019 ya\u2019 korpo\u2019b\u2019, i poreso ma\u2019chi achamesnob\u2019. Pero\u2019 che ke\u2019 k\u2019otoy inte\u2019 diya yajra e beneno tama e mar. Entonses k\u2019a\u2019pa chamo\u2019b\u2019. Pero che ke\u2019 jurb\u2019ir ache\u2019nob\u2019, ma\u2019chi achamesnob\u2019, porke\u2019 maku\u2019 e mar utziri ub\u2019ob\u2019. Esto ke\u2019 yajra e beneno tama e mar, entonses k\u2019a\u2019pa chamob\u2019. B\u2019an uk\u2019ajtyob\u2019 ani.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>26. Tierra, cielo y agua<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 357-380. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-26-Earth-Sky-and-Water-Chorti.pdf\">Fought 26 Earth, Sky and Water Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-26-Earth-Sky-and-Water-English-Translation.pdf\">Fought 26 Earth, Sky and Water English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-26-Earth-Sky-and-Water-Spanish-Translation.pdf\">Fought 26 Earth, Sky and Water Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>26 Earth, Sky and Water &#8211; Rum, U\u2019t e K\u2019in, i Ja\u2019<\/p>\n<p>K\u2019ani\u2019n che\u2019 kontar inte\u2019 o\u2019jroner lo ke\u2019 u\u2019mb\u2019i ani ak\u2019ajna tarix e tyempo.<br \/>\nUk\u2019ajtyob\u2019 ani eonya\u2019n jente ke\u2019 e mundo lo ke turo\u2019n tamar, che\u2019nob\u2019 ani ke\u2019<br \/>\nyeb\u2019ar e mundo lo ke\u2019 turo\u2019n tar, mas ejmar che ke\u2019 insolo ja\u2019.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 yeb\u2019ar e ja\u2019 lo ke\u2019 war ayan otronte\u2019 lugar, koche tara. I che ke\u2019<br \/>\ne lugar yaja\u2019 ya b\u2019ut\u2019ur tuno\u2019r eya jente xe\u2019 a\u2019rob\u2019na malo.<\/p>\n<p>I che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e lugar yaja\u2019 uturi\u2019b\u2019 ma\u2019lob\u2019, porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e lugar yaja\u2019<br \/>\nb\u2019an kocha inte\u2019 chinam ke\u2019 me\u2019yra jente b\u2019ut\u2019urob\u2019 tamar, pero ja\u2019xob\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019<br \/>\nma\u2019lob\u2019. Ja\u2019xob\u2019 uchab\u2019uyob\u2019 ke\u2019 e ma\u2019lo inte\u2019yx jente.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 konda tara anamtz\u2019a e k\u2019in i a\u2019kb\u2019are\u2019n e\u2019ksijb\u2019a che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tama e<br \/>\nlugar yaja\u2019 war alumuy e katata\u2019. Ya war a\u2019nch\u2019akna a\u2019nch\u2019ekna syan. I tara<br \/>\ninksib\u2019an. I che ke\u2019 konde alumuy e k\u2019in tama e lugar yaja\u2019, tu\u2019jor e winikob\u2019<br \/>\nyaja\u2019 ke\u2019 mas fwerte ukalorir u\u2019t.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 e jentyob\u2019 yaja\u2019 mix una\u2019ta tuk\u2019a uchob\u2019 umen ukaloriru\u2019r u\u2019t e k\u2019in.<br \/>\nJa\u2019xob\u2019 una\u2019tob\u2019 ke\u2019 ayan o\u2019tronte\u2019 u\u2019t k\u2019in ejmar tya\u2019 twa\u2019 alumuy ya e k\u2019in, porke\u2019<br \/>\nb\u2019an uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 ayan otronte\u2019 lugar i ke\u2019 ejmar, yeb\u2019ar e rum lo ke\u2019 turo\u2019n<br \/>\ntamar, ya\u2019 anumuy e k\u2019in konda tara e\u2019yksijb\u2019a.<\/p>\n<p>Pues kana\u2019ta ke\u2019 ayan otronte\u2019 u\u2019t k\u2019in ejmar. I che ke\u2019 e lugar yaja\u2019 inte\u2019ra<br \/>\ntaka xe\u2019 che\u2019nob\u2019 e lugar infyerno. Porke\u2019 che ke\u2019 e lugar xe\u2019 a\u2019rob\u2019na infyerno ke\u2019<br \/>\nya a\u2019axi tuno\u2019r ti\u2019n uche e mab\u2019anb\u2019anir, tuno\u2019r ja\u2019xob\u2019 che\u2019nob\u2019. Tuno\u2019r ti\u2019n una\u2019ta<br \/>\nb\u2019a\u2019xwan, ti\u2019ne achamsan, ti\u2019ne uche burla upya\u2019r, ti\u2019ne una\u2019ta uche amentira i<br \/>\ntuno\u2019r mab\u2019anb\u2019anir, che ke\u2019 insolo ya a\u2019xin ab\u2019ut\u2019k\u2019a tama e lugar yaja\u2019. Che\u2019nob\u2019<br \/>\nke\u2019 ja\u2019x e lugar infyerno tya wa\u2019r inte\u2019 k\u2019ajk war atz\u2019ajb\u2019a i ke\u2019 ma\u2019chi a\u2019tajpa.<br \/>\nChe ke\u2019 ya\u2019 k\u2019otoy tuno\u2019r ti\u2019ne achamo\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Pero maja\u2019x inte\u2019ra uk\u2019ub\u2019esyajob\u2019 tama e lugar infyerno. Porke\u2019 che\u2019n ayan<br \/>\nti\u2019ne che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ti\u2019ne\u2019 achamay, i tama anyo ak\u2019otoy e anjelob\u2019 alok\u2019esna to\u2019r<br \/>\ne k\u2019ajk yaja\u2019. I ayan ti\u2019ne che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x inte\u2019 turtar tya\u2019 ma ejk\u2019ar twa\u2019<br \/>\nalok\u2019oy yaja\u2019, tye\u2019ne achamay tye\u2019ne me\u2019yra umab\u2019anb\u2019anir, porke\u2019 che ke yaje\u2019<br \/>\nayan inte\u2019, ayan otronte\u2019 lugar tya\u2019 ak\u2019otoy ti\u2019ne ak\u2019a\u2019pa chamesb\u2019ir, ti\u2019ne\u2019 achamay<br \/>\nta ja\u2019, ti\u2019ne o\u2019tzpo\u2019jri tu\u2019k\u2019ab\u2019te\u2019, ti\u2019ne o\u2019tzpo\u2019jri tu\u2019t ch\u2019en, che ke\u2019 aparte e<br \/>\nlugar<br \/>\ntya\u2019 turwob\u2019. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 maja\u2019x ub\u2019ojb\u2019ir chamer utajwi, i ke\u2019 aparte e<br \/>\nlugar tya\u2019 turo\u2019b\u2019. Che ke\u2019 e lugar yaja\u2019 ya turu tuno\u2019r e jente xe\u2019 ajmab\u2019anb\u2019an.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 ayan inte\u2019 uk\u2019ub\u2019esyajob\u2019. Che ke\u2019 konda achamay e winik xe\u2019<br \/>\nachamsan o jay ch\u2019akwan, i konda k\u2019otoy yaja\u2019 e\u2019rsena ujor e winik xe\u2019 uchamse,<br \/>\no\u2019 (i) jay ch\u2019a\u2019kwan, che ke\u2019 e\u2019rsena e ch\u2019ich\u2019, lo ke\u2019 ulok\u2019se, e\u2019rsena konda<br \/>\nak\u2019otoy.<\/p>\n<p>I che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ti\u2019ne una\u2019ta uposi upya\u2019r twa\u2019 chamay, che ke\u2019 tye\u2019ne achamay<br \/>\numen lo ke\u2019 uche upater upya\u2019r xe\u2019 che twa\u2019 brujo, che ke\u2019 konda achamay ya e<br \/>\nwinik yaja\u2019 xe\u2019 chamay, konda posna umen e winik to\u2019r e rum tara, che ke\u2019 ya\u2019<br \/>\na\u2019xin ach\u2019a\u2019n tu\u2019jam e ma\u2019lob\u2019 yaja\u2019. I konda k\u2019otoy taka e diya achamay xe\u2019<br \/>\naposwan, entonses ak\u2019otoy yaja\u2019. Ulok\u2019se xe\u2019 uchamse. B\u2019an turu uk\u2019ub\u2019esyajob\u2019.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 ti\u2019ne una\u2019ta aposwan o\u2019 koche kawa\u2019re ke\u2019 brujo, che ke\u2019 konde<br \/>\nachamay, akajcha achu\u2019b\u2019na to\u2019r e k\u2019ajk, i tun tama ya twa\u2019 ch\u2019u\u2019r tuno\u2019r e<br \/>\ntyempo, i ke\u2019 ma ejk\u2019ar twa\u2019 utoyi tuno\u2019r lo ke\u2019 uche. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ya\u2019 ch\u2019u\u2019r<br \/>\nb\u2019u\u2019tzb\u2019u\u2019tz unak\u2019u\u2019t. Umen e k\u2019ajk tya\u2019 ch\u2019u\u2019r. Che ke\u2019 tye\u2019ne una\u2019ta uche mentira,<br \/>\nya ch\u2019u\u2019r to\u2019r e k\u2019ajk yaja\u2019, k\u2019oroch\u2019k\u2019oroch\u2019 o\u2019r uya\u2019k umen e k\u2019ajk. B\u2019an turu<br \/>\nuk\u2019ub\u2019esyajob\u2019.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 me\u2019yra mar yeb\u2019ar e mundo. Ayan e mar blanko i ayan<br \/>\ninte\u2019 mar chakchak. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ayan inte\u2019 mar berde, asul. I che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ayan<br \/>\ninte\u2019 mar kocha e leche ke\u2019, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 no\u2019n to\u2019r mar ch\u2019u\u2019ron.<\/p>\n<p>I poreso che\u2019nob\u2019 ani ke jay e mundo lo ke\u2019 turo\u2019n tamar, k\u2019ani anijkesna<br \/>\nwak\u2019chetaka, a\u2019xin maku\u2019 uja\u2019, i no\u2019n kak\u2019a\u2019pa, porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 insolo ja\u2019<br \/>\nyeb\u2019ar e rum. I tu\u2019jor e ja\u2019 ch\u2019u\u2019ron no\u2019n.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che ke\u2019 tya\u2019 keter uyori\u2019r e mundo, lo ke\u2019 turo\u2019n tari, tama (e)<br \/>\nuyori\u2019r, che ke\u2019 insolo ja\u2019, xe\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 mar breya. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 mar<br \/>\nbreya porke\u2019 che ke\u2019 ya nut\u2019ur, uyori\u2019r e mundo taku\u2019t e k\u2019in. I ke\u2019 yaja\u2019 mix<br \/>\nmajchi ak\u2019otoy, nyen barko, nyen abyon me\u2019ra k\u2019otoy.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che ke\u2019 tama (e) uyori\u2019r e mundo tu\u2019yori\u2019r e mar ya turu e anjelob\u2019.<br \/>\nI che ke\u2019, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 jay yaja\u2019 ak\u2019otoy inte\u2019 e ajo\u2019rumir jente, ke\u2019 wak\u2019chetaka<br \/>\ne\u2019jb\u2019i e anjelob\u2019, i uyojresob\u2019 o\u2019jri jay inte\u2019 abyon k\u2019ani ak\u2019otoy, porke\u2019 che ke\u2019<br \/>\nya pegado e syelo, xe\u2019 kawa\u2019re u\u2019t e k\u2019in, taka e mundo. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019<br \/>\nyaja\u2019 e mundo i e u\u2019t e k\u2019in turu kocha (e) upat e xux tu\u2019tz\u2019ajkirtu\u2019tz\u2019ajkir turu<br \/>\na\u2019xin.<\/p>\n<p>B\u2019a che\u2019nob\u2019 ke\u2019 b\u2019an e mundo, ke\u2019 u\u2019t e k\u2019in tichan lo ke\u2019 kawira tara, che<br \/>\nke\u2019 montanya berde. I mas tichan tui\u2019, xe\u2019 che\u2019nob\u2019 ja\u2019xob\u2019 ke\u2019 tu\u2019pat e syelo<br \/>\ntichan ke\u2019 ya\u2019 e lugar. Ayan inte\u2019 lugar, inte\u2019 chinam kocha, kochya\u2019ch kawira tara.<br \/>\nChe ke\u2019 ya turu tuno\u2019r ti\u2019ne, tye\u2019ne achamay tara ke\u2019 ya a\u2019xin aturwan tama e<br \/>\nlugar yaja\u2019. I mas tichan ayan otronte\u2019 e lugar ke\u2019 ya turu e dyosob\u2019.<\/p>\n<p>Poreso tarix e tyempo kwando ayan ti\u2019ne ak\u2019aj\u2019pesyan ani tu\u2019t e dyos, che,<br \/>\n\u201ctya\u2019 wa\u2019ret, tya\u2019 ture\u2019t tama upat e syelo,\u201d porke\u2019 ub\u2019ijnu ke\u2019 (e) u\u2019t e k\u2019in, lo<br \/>\nke\u2019 kawira tichan, ke\u2019 maja\u2019x uturtar e dyos, sino ke\u2019 uturtar e dyos aketpa mas<br \/>\ntichan. I poreso b\u2019an una\u2019to\u2019b\u2019 ke\u2019 ejmar ayan otronte\u2019 e lugar ejmar. I ayan inte\u2019<br \/>\nmar.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 tya\u2019 nut\u2019ur u\u2019t e k\u2019in taka e mundo lo ke\u2019 turo\u2019n tamar, i tama<br \/>\ntaka tuno\u2019r lo ke\u2019 uchob\u2019 mentar, ke\u2019 nut\u2019ur e mundo. Uk\u2019ajtyob\u2019 ani ke\u2019 yaja\u2019 e<br \/>\nkatata dyos, ja\u2019xir turu desde tama upat e syelo tichan, i ja\u2019x chukur umener.<br \/>\nTuno\u2019r e lugarob\u2019, e mar, i che ke\u2019 e mundo lo ke\u2019 turo\u2019n tarira ja\u2019, che\u2019nob\u2019<br \/>\nke\u2019 tama utajn uyok detenido umener, i poreso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 jay ja\u2019x k\u2019ani unijk\u2019es<br \/>\nke\u2019 wak\u2019chetaka e\u2019yncha e mundo takaron, i kasatpa.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e mundo intaka ch\u2019u\u2019r takaron , kocha ach\u2019uwan e ch\u2019ab\u2019i\u2019<br \/>\nto\u2019r e ja\u2019 konde war kachapi, intake ach\u2019uwan o\u2019yojk\u2019i to\u2019r e ja\u2019, che ke\u2019 b\u2019an e<br \/>\nmundo intake ch\u2019u\u2019r, o\u2019yojk\u2019i takaron, i detenido umen e katata\u2019 dyos tama uyok.<br \/>\nI ke\u2019 jay ja\u2019x unijk\u2019es takaron, entonses wak\u2019chetaka e mundo ira, ke\u2019 wak\u2019chetaka<br \/>\ne mundo ira uche konsumir takaron, i at\u2019ab\u2019ay e ja\u2019 to\u2019r e rum, twa\u2019 aketpa insolo<br \/>\nmar o\u2019r e rum iriran.<\/p>\n<p>Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e mar breya xe\u2019 uchob\u2019 mentar tya\u2019 tz\u2019akar u\u2019t e k\u2019in taka e<br \/>\nmundo, che ke\u2019 galan atz\u2019a\u2019pruma. Poreso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 b\u2019an kocha &#8212; ti\u2019n che ke\u2019<br \/>\nmar breya, i ti\u2019n che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e mar kristalina. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 galan<br \/>\natz\u2019a\u2019prumu\u2019t.<\/p>\n<p>I uk\u2019ajtyob\u2019 ani ke\u2019 e ik\u2019ar e takin ik\u2019ar xe\u2019 awajrsan to\u2019r e rum tara. I ke\u2019<br \/>\nmaja\u2019x me\u2019yra uyaltir lo ke\u2019 at\u2019ab\u2019ay tamar. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 mas tichan ayan otronte\u2019<br \/>\nik\u2019ar xe\u2019 awajrsan, ke\u2019 ja\u2019x ma\u2019chi uyakta e ik\u2019ar xe\u2019 awajrsan tara to\u2019r e rum,<br \/>\nma\u2019chi uyakta anumuy tichan. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e ik\u2019ar xe\u2019 awajrsan tara<br \/>\nmab\u2019anb\u2019an. Che\u2019nob\u2019 ja\u2019xob\u2019 ke\u2019 maja\u2019x sagrado. Porke\u2019 e ik\u2019ar tara uwajri<br \/>\ntuk\u2019i\u2019ktuk\u2019i\u2019k lo ke\u2019 ayan to\u2019r e rum, utwi\u2019r alguna kosa, lo ke\u2019 ayan to\u2019r e rum,<br \/>\ni tuno\u2019r e mab\u2019anb\u2019anir lo ke\u2019 ayan to\u2019r e rum awajro tamar. Pero che ke\u2019 e ik\u2019ar<br \/>\nxe\u2019 ch\u2019a\u2019r mas tichan ma\u2019chi\u2019x &#8212; ma\u2019chi uyakta anumuy. I e ik\u2019ar xe\u2019 awajrsan tara<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi anumuy e ma\u2019b\u2019anb\u2019anir tichan. I che ke\u2019 e mas tichan ayan otronte\u2019<br \/>\nik\u2019ar cha\u2019r, ke\u2019 e ik\u2019ar yaja\u2019 che\u2019nob\u2019 ik\u2019ar sagrado, porke\u2019 mix tuk\u2019a mab\u2019anb\u2019anir<br \/>\nayan tamar.<\/p>\n<p>Pwes b\u2019an turub\u2019a uk\u2019ub\u2019es\u2019yajob\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 e ik\u2019ar xe\u2019 ch\u2019a\u2019r tamu\u2019t e<br \/>\nk\u2019in che\u2019nob\u2019 ja\u2019xob\u2019 ke\u2019 e ik\u2019ar sagrado, ke\u2019 matuk\u2019a e mab\u2019anb\u2019anir tamar. Porke\u2019<br \/>\nche ke\u2019 ja\u2019x e ik\u2019ar xe\u2019 ch\u2019a\u2019r (ta) tichan, che ke\u2019 ja\u2019x lat\u2019ar u\u2019t e k\u2019in umener.<\/p>\n<p>I che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e ik\u2019ar xe\u2019 ch\u2019a\u2019r tichan tya\u2019 pegado, tya\u2019 xe\u2019 pegado taku\u2019t e<br \/>\nk\u2019in, i ke\u2019 ja\u2019x uche akortar uk\u2019ajk e u\u2019t e k\u2019in. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 manik e<br \/>\nik\u2019ar yaja\u2019, ke\u2019 atz\u2019ajb\u2019a ani e mundo ira umen e uk\u2019ajkir u\u2019t e k\u2019in, lo ke\u2019 alumuy<br \/>\ntichan. Porke\u2019 che ke\u2019 e k\u2019in, xe\u2019 kawira tichan, k\u2019ajk. I jayma tuk\u2019a e ik\u2019ar yaja\u2019<br \/>\ntwa\u2019 uche akortar, entonses atz\u2019ajb\u2019a e mundo. B\u2019an ani uk\u2019ajtyob\u2019.<\/p>\n<p>Poreso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e ik\u2019ar lo ke\u2019 ch\u2019a\u2019r awajrsan tara, i ke\u2019 ma tuk\u2019a inte\u2019<br \/>\ntyempo twa\u2019 ma tuk\u2019a, porke\u2019 che ke\u2019 e ik\u2019ar xe\u2019 awajrsan tara me\u2019yra uk\u2019anpi\u2019b\u2019ir,<br \/>\ni ke\u2019 aktab\u2019ir umen e dyos twa\u2019 ja\u2019x uwajri ko\u2019yt, i twa\u2019 usisb\u2019ujres o\u2019r e rum,<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi atz\u2019ajb\u2019a, i twa\u2019 ma\u2019chi achamay e pak\u2019ab\u2019 e konoj umen e uk\u2019ajkir<br \/>\nu\u2019t e k\u2019in. Poreso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e takin ik\u2019ar xe\u2019 ch\u2019a\u2019r awajrsan tara matuk\u2019a<br \/>\ntyempo xe\u2019 alok\u2019oy. Porke\u2019 che ke\u2019 e takin ik\u2019ar aparte ke\u2019 ch\u2019a\u2019r tuno\u2019r e tyempo,<br \/>\ni aparte e ik\u2019ar xe\u2019 water taka e jaja\u2019r.<\/p>\n<p>E ik\u2019ar xe\u2019 watar taka e jaja\u2019r uk\u2019ampi\u2019b\u2019ir ja\u2019x utares e jaja\u2019r na\u2019 xe\u2019<br \/>\nut\u2019ab\u2019se e anjelob\u2019 tu\u2019t e k\u2019in. Pero e takin ik\u2019ar xe\u2019 ch\u2019a\u2019r tuno\u2019r e tyempo, che<br \/>\nke\u2019 twa\u2019 taka uwajryo\u2019n, twa\u2019 ma\u2019chi katz\u2019ajb\u2019a umen uk\u2019ajkir u\u2019t e k\u2019in. B\u2019an ani<br \/>\nuk\u2019ajtyob\u2019.<\/p>\n<p>Che\u2019nob\u2019 ke tarix e tyempo ak\u2019ajpa ani asatpa e mundo taka e pak\u2019ab\u2019 e<br \/>\nkonoj. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ayan inte\u2019 anjel, ja\u2019xob\u2019 che ke\u2019 e anjel ke\u2019 ma\u2019chi<br \/>\nuk\u2019u\u2019b\u2019se utata\u2019, ke\u2019 ja\u2019x e katata\u2019 dyos. Che ke\u2019 yaje\u2019 e anjel yaja\u2019 ak\u2019ajpa\u2019k\u2019ajpa<br \/>\nuyusre unijkes, porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ayan ti\u2019n uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 ayan ukoykinar e<br \/>\nmundo, o\u2019 uwoyir.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 e anjel yaja\u2019, konda aj\u2019k\u2019una gana uyujk\u2019u uwoyir e mundo, i<br \/>\nentonses che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e mundo wak\u2019chetaka a\u2019xin maku e na\u2019 i aju\u2019cha tuno\u2019r e<br \/>\nmundo taka e pak\u2019ab\u2019 e konoj. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tarix e tyempo ak\u2019ajpa\u2019k\u2019ajpa asatpa e<br \/>\nmundo.<\/p>\n<p>Pero che ke\u2019 ayan inte\u2019 tyempo konda e katata\u2019 dyos k\u2019o\u2019yran, irajiraj uche<br \/>\njormar o\u2019r e mundo taka e pak\u2019ab\u2019 e konoj. I entonses konda uwira e dyos ke\u2019<br \/>\nusati ak\u2019ajpa\u2019k\u2019ajpa usatyob\u2019 e pak\u2019ab\u2019 e konoj che two\u2019b\u2019 ke\u2019, \u201cNo\u2019x ma\u2019chi iwakta<br \/>\ne pak\u2019ab\u2019 e konoj, lo ke\u2019 ne\u2019n int\u2019oxi.\u201d I ke\u2019, \u201cNe\u2019n inche jormar o\u2019r e rum twa\u2019<br \/>\nturanob\u2019 tar. I no\u2019x irajiraj iju\u2019ches. Kone\u2019r ustanik, koche b\u2019a koche tawarox twa\u2019<br \/>\nisati, i b\u2019an tawarox twa\u2019 yu\u2019stes.\u201d<\/p>\n<p>Che ke\u2019 e anjelob\u2019 yaja\u2019 wa\u2019wanob\u2019 ke\u2019 mix ti\u2019n una\u2019ta tuk\u2019a ucho\u2019b\u2019, ke<br \/>\na\u2019xin utzuyo\u2019b\u2019 e rum, upusyo\u2019b\u2019 to\u2019r e ja\u2019 i che ke\u2019 e rum yaja\u2019 ak\u2019axiak\u2019axi<br \/>\naju\u2019cha a\u2019xin maku\u2019 ja\u2019 nye\u2019nyen achekta tya\u2019 a\u2019xin. I ak\u2019ayno\u2019b\u2019 umen e katata\u2019<br \/>\ndyos. Che two\u2019b\u2019, \u201cKoxto ? Twa\u2019 isati tawarox i twa\u2019 iche otronyajr, ma\u2019chu<br \/>\nyub\u2019yo\u2019x!\u201d Entonses che ke\u2019 tari otronte\u2019 anjel u\u2019k\u2019apa\u2019 san raymundo.<\/p>\n<p>E anjel san reymundo ixin uwajpi e imb\u2019ijk rum, upusi to\u2019r e ja\u2019. I che ke\u2019<br \/>\nk\u2019axi taka e rum yaja\u2019 to\u2019r e ja\u2019, pukujk\u2019i ixin tuno\u2019r o\u2019r e ja\u2019, lejmay ujor e<br \/>\nja\u2019 umener, i ch\u2019uwan ixin, i wak\u2019chetaka kay k\u2019ek\u2019o tari koche ak\u2019ek\u2019o ch\u2019ab\u2019i<br \/>\nto\u2019r e ja\u2019. Che ke\u2019 ch\u2019uwan ixin to\u2019r e ja\u2019 tuno\u2019r ejsto ke\u2019 ma ub\u2019och\u2019i tuno\u2019r<br \/>\no\u2019r e mar; sutpa otronyajr e mundo, i t\u2019oxpa e jente tamar; che\u2019nob\u2019 ke\u2019 desde<br \/>\ntama e diya yaja\u2019 ma\u2019chi\u2019x sutpa satpa mas e mundo taka e pak\u2019ab\u2019 e konoj. I<br \/>\nporeso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 kone\u2019r ayan me\u2019yra e jente, porke\u2019 e mundo ma\u2019chi asatpa<br \/>\nkone\u2019r.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 e ajsatpa\u2019r jentyob\u2019 yaja\u2019, ti\u2019ne kay sajto\u2019b\u2019 k\u2019a\u2019pa sutpo\u2019b\u2019 chay.<br \/>\nChe\u2019nob\u2019 ke\u2019 chay, e chay chekta porke\u2019 irajiraj ani asatpa e jente, i e jente yaja\u2019<br \/>\nlo ke\u2019 asatpa, e mundo takarob\u2019, ab\u2019ujkob\u2019 umen e ja\u2019 i asutpo\u2019b\u2019 chay. B\u2019an ani<br \/>\nuk\u2019ajtyob\u2019 e jente tarix e tyempo ke\u2019 e chay jente.<\/p>\n<p>Maja\u2019x inte\u2019ra uchob\u2019 kontar ani e jente tarix e tyempo, koche\u2019re turu (e) u\u2019t<br \/>\ne k\u2019in i e rum. Ayan ti\u2019n uk\u2019ajtyob\u2019 ani ke\u2019 ayan uyeski\u2019nir e mundo xe\u2019 che<br \/>\nke\u2019 ayan uwoyi\u2019rob\u2019. I che ke\u2019 tama e oyyob\u2019 yaja\u2019 wa\u2019r e anjelob\u2019 chukur<br \/>\numenerob\u2019. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 konde ja\u2019x uyujkwob\u2019 uwoyi\u2019r e mundo, entonses anijki<br \/>\ntuno\u2019r e rum porke\u2019 ak\u2019ub\u2019esyanob\u2019 ani tarix e tyempo, ke\u2019 kocha irajiraj anumuy<br \/>\nani e jukb\u2019ar. Ak\u2019ub\u2019esyanob\u2019 ke\u2019 e anjelob\u2019 yaja\u2019, ja\u2019x uyujkwob\u2019 uwoyi\u2019r e<br \/>\nmundo, i ke\u2019 k\u2019ani usatyob\u2019.<\/p>\n<p>Pero ma\u2019chi ajk\u2019uno\u2019b\u2019 lugar umen e katata\u2019 dyos tichan twa\u2019 usatyob\u2019. Pero<br \/>\nja\u2019xob\u2019 che ke\u2019 ak\u2019o\u2019yranob\u2019 tya\u2019 wa\u2019rob\u2019 takar chu kur umenerob\u2019. I ja\u2019xob\u2019 ani<br \/>\nusatyob\u2019. Pero ma\u2019chi ajk\u2019unob\u2019 lugar umen e katata\u2019 dyos, uyajtu\u2019t e pak\u2019ab\u2019 e<br \/>\nkonoj twa\u2019 satpa.<\/p>\n<p>Ayan ani inte\u2019yer ansyano akay uk\u2019ajti intya\u2019ch uche kontar, ja\u2019xir uk\u2019ajti<br \/>\nani ke\u2019 uyub\u2019an ak\u2019ajna tarix e tyempo, ke\u2019 e mundo iran, lo ke\u2019 turo\u2019n tamar,<br \/>\nke\u2019 intake ch\u2019a\u2019r uyajk\u2019u ubuelta. Che ke\u2019 konda e\u2019ksijb\u2019a tara, che ke\u2019 (e) u\u2019t e<br \/>\nk\u2019in tichan anumuy ejmar. I e mundo ira at\u2019ab\u2019ay tichan. I konda e mundu tara<br \/>\nanumuy ejmar, i entonses kawira e k\u2019in tichan. I konda (e) u\u2019t e k\u2019in tichan<br \/>\nwar anumuy ejmar, i no\u2019n che ke\u2019 turo\u2019n tichan.<\/p>\n<p>Akay ani a\u2019rob\u2019na, \u201cPero koxto ma\u2019chi kache sentir tuk\u2019o\u2019ra kach\u2019uwan<br \/>\nxirkojt?\u201d Ja\u2019xir che ani, \u201cKocha ka\u2019xi kache sentir ke\u2019 no\u2019n ajmab\u2019anb\u2019anon? I<br \/>\nma\u2019chi kana\u2019ta! I kocha upoder e dyos takaron. I poreso ma\u2019chi kache sentir<br \/>\ntuk\u2019ora kach\u2019uwan xirkojt.\u201d B\u2019an ani aturwan o\u2019jronob\u2019 ani.<\/p>\n<p>Ti\u2019n che\u2019nob\u2019 ani ke\u2019 ja\u2019x e mundo asutrema takaron. I maja\u2019x inte\u2019ra uchob\u2019<br \/>\nkontar ani. Akay ani uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 e k\u2019in xe\u2019 alumuy tichan b\u2019an kocha e tren<br \/>\nkawira kone\u2019r taka uk\u2019ajk. Uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 ch\u2019a\u2019r e linya tya\u2019 axana tamar.<\/p>\n<p>Akay ani uk\u2019ajtyob\u2019 ke\u2019 lo ke\u2019 ayan kone\u2019r to\u2019r mundo kawira, e k\u2019ajk lo<br \/>\nke\u2019 ayan tama e chinamob\u2019, i (ke\u2019) ayan inwajtyob\u2019 ke\u2019 ja\u2019x e dyos uyajk\u2019u<br \/>\n(uyaju) usentido e jente to\u2019r e rum tara kocha twa\u2019 uchob\u2019, porke\u2019 tya\u2019 turu e<br \/>\ndyos, b\u2019an, i poreso che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e lusera lo ke\u2019 kawira tama u\u2019t e k\u2019in, che<br \/>\nke\u2019, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 lus elektrika. Porke\u2019 chinam.<\/p>\n<p>Pero ma\u2019chi kana\u2019ta jay koche\u2019ra. Pero ja\u2019xob\u2019 b\u2019an uk\u2019ajtyob\u2019.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>27. La estaci\u00f3n de lluvia<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 381-389. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-27-Rainy-Season-Chorti.pdf\">Fought 27 Rainy Season Ch&#8217;orti<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-27-Rainy-Season-English-Translation.pdf\">Fought 27 Rainy Season English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-27-Rainy-Season-Spanish-Translation.pdf\">Fought 27 Rainy Season Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>27 Signs of the Rainy Season &#8211; E K\u2019axja\u2019k\u2019in<\/p>\n<p>E irseyaj tama e k\u2019axja\u2019k\u2019in.<\/p>\n<p>Ti ko\u2019yt no\u2019n ayan inte\u2019 irseyaj tama e k\u2019in y e luna y e rwede xe\u2019 ach\u2019a\u2019n tu\u2019t e k\u2019in. Tama e lugar tya\u2019 ture\u2019n ayan cha\u2019te\u2019 witzir wa\u2019r. Inte\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 Bolkan, inte\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 Nyarar. E witzir yaja\u2019 me\u2019yra. Ja\u2019x era a\u2019rob\u2019na Tachukti\u2019.<\/p>\n<p>E k\u2019in xe\u2019 anumuy tichan b\u2019anix kana\u2019ta ke\u2019 tu\u2019pat e witzirob\u2019 yaja\u2019. Achekta watar kawira alok\u2019oy tama o\u2019r e witzir. Tama enero, jebrero, marso, kawira achekta water tu\u2019b\u2019isarir e witzir Bolkan. I anamtz\u2019a tu\u2019b\u2019isarir o\u2019r e witzir Moryujtz\u2019u\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>I tama e abril warix aka\u2019y uwisi ub\u2019i\u2019r. Konix kawira inte\u2019yx lado atob\u2019oy. Entonses ma\u2019chi\u2019x anamtz\u2019a tub\u2019i\u2019sarir o\u2019r e witzir Moryujtz\u2019u\u2019b\u2019. Tu\u2019t\u2019ejrtarixto anumuy ya\u2019. Inte\u2019rti\u2019 e mesob\u2019 yaja\u2019, e abril, mayo, war uwisi ub\u2019i\u2019r.<\/p>\n<p>Konix kawira ke\u2019 k\u2019anix ak\u2019otoy tu\u2019b\u2019isarer e witzir Nyarar. Kawa\u2019re ke\u2019 k\u2019anix o\u2019choy e k\u2019axja\u2019k\u2019in. Pero konda innajto twa\u2019 ak\u2019otoy tu\u2019b\u2019isarer e witzir Nyarar, e\u2019xnato e berano.<\/p>\n<p>Porke\u2019 tama e junyo, e julyo, agosto, septyembre, ke\u2019 ja\u2019x e mesob\u2019 yaja\u2019, kawira ke\u2019 ulok\u2019i\u2019b\u2019 e k\u2019in ya\u2019 chekta tu\u2019b\u2019isarir o\u2019r e witzir yaja\u2019 Nyarar. Ya kawira tob\u2019oy. Konda anamtz\u2019a, kawira anamtz\u2019a to\u2019r e witzir Xinxira\u2019. Kondak\u2019ix alok\u2019oy e k\u2019axja\u2019k\u2019in, aka\u2019y asutpa tu\u2019b\u2019ojpirer ub\u2019i\u2019r.<\/p>\n<p>Ayan otronte\u2019 irseyaj tama e luna. Tama e k\u2019axja\u2019k\u2019in konda ma\u2019chi war ak\u2019axi e jaja\u2019r y e jinajob\u2019 war ataki umen e berano. Pero e luna uwirsyo\u2019n e irseyaj konda k\u2019anix anumuy o\u2019 konda asutpa water. Konda e luna ach\u2019uwan xirkojt, i b\u2019anix o\u2019yojk\u2019i kawira, entonses kawa\u2019re utares e jaja\u2019r e luna.<\/p>\n<p>Y ayan beses ak\u2019axi e diyob\u2019 yaja\u2019. I konda matuk\u2019a e irseyaj utares, konda asutpa katurb\u2019a kwenta, konda ab\u2019echk\u2019a. Porke\u2019 konda ab\u2019echk\u2019a, ak\u2019axi to\u2019r e witzir axirkojtran. I tama ut\u2019ejrir ach\u2019uwan b\u2019anix kocha e tokar. Chik\u2019ij chik\u2019ij taka e chakchak kochya\u2019x e churujp intaka ch\u2019i\u2019ch\u2019u\u2019t. Y e luna yaja\u2019 konda axirkojtran, b\u2019anix kocha o\u2019yojk\u2019i.<\/p>\n<p>Entonses kawa\u2019re ke\u2019 k\u2019ani uchesyan jaja\u2019r. I konda ixto a\u2019wan e syan jaja\u2019r nyenix e\u2019yri. Konda a\u2019nch\u2019akna achakojpa u\u2019t e k\u2019in tu\u2019tarib\u2019ir e k\u2019in. Konda war atijb\u2019i e k\u2019in to\u2019r e witzir, tya\u2019 war water uwararir inyajrer ach\u2019i\u2019chran u\u2019t e k\u2019in. Konda achekta ut\u2019ejrir to\u2019r e witzir, i b\u2019anto ya\u2019 otrodiya, konda ixto aketruma e jaja\u2019r numen diya ma\u2019chi ak\u2019axi.<\/p>\n<p>Entonses usuti e sya\u2019n takin ik\u2019ar ajk\u2019in ajk\u2019in. Y ach\u2019a\u2019n e sya\u2019n chakchak tokar tama u\u2019t e k\u2019in. Uwayu\u2019b\u2019a axin to\u2019r e witzirob\u2019. Uchu\u2019b\u2019a kocha e chij. I tamarixto che e jente \u201cchijtokar.\u201d Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e tokar yaja\u2019 ajwa\u2019k\u2019in. Ma\u2019chi uyakta ak\u2019ek\u2019o e tokar to\u2019r e witzir xe\u2019 tokar xe\u2019 utares e jaja\u2019r, porke\u2019 che ke\u2019 chakchak tokarob\u2019 yaja\u2019 ajwa\u2019k\u2019in. I ja\u2019x ma\u2019chi uyakta ak\u2019axi e jaja\u2019r.<\/p>\n<p>Y e sya\u2019n ik\u2019ar ach\u2019a\u2019n konda a\u2019xi e tarde, maja\u2019x ko\u2019ra taka. Y e makchan xe\u2019 ach\u2019a\u2019n korakora a\u2019chpa, porke\u2019 che ke\u2019 makchan ma\u2019chi uyakta ak\u2019axi e jaja\u2019r. Konda ach\u2019uwan e tokar to\u2019r e witzirob\u2019 xe\u2019 twa\u2019 utarib\u2019ir e jaja\u2019r, y e makchan yaja\u2019 uxotu\u2019t. Ya ch\u2019a\u2019n e sya\u2019n tak\u2019in ik\u2019ar warxix kawira asatpa e tokarob\u2019 yaja\u2019 xe\u2019 twa\u2019 uyakta e jaja\u2019r ak\u2019axi.<\/p>\n<p>Inte\u2019 irseyaj xe\u2019 kawira konda e arko xe\u2019 ach\u2019a\u2019n tu\u2019t e k\u2019in, e arko yaja\u2019 axana. Konda namtz\u2019a to\u2019r e witzir tya\u2019 anamtz\u2019a e k\u2019in, kawa\u2019re ke\u2019 uk\u2019ani e berano. Pero konda e arko yaja\u2019 a\u2019nch\u2019akna to\u2019r e witzir tya\u2019 tob\u2019oy e k\u2019in, entonses kawa\u2019re ke\u2019 uk\u2019ani e jaja\u2019r. Y e arko yaja\u2019 b\u2019anix kocha e ach\u2019iri\u2019.<\/p>\n<p>Otronte\u2019 irseyaj xe\u2019 kawira. Ayan beses ak\u2019axi e tokar tama e xukur. Ub\u2019ujkse tuno\u2019r e lugar. Wa\u2019r inte\u2019 penya uk\u2019ab\u2019a\u2019 Peliyo. Ab\u2019ujksena umen e tokar. Uxich\u2019i ub\u2019a tama tuno\u2019r uwam e kojnob\u2019. B\u2019anix ke\u2019 war uyejtz\u2019u twa\u2019 k\u2019axi e jaja\u2019r, katza\u2019y kawira.<\/p>\n<p>I konda ko\u2019yb\u2019i ak\u2019aywi e wako\u2019, kawa\u2019re, \u201cA\u2019ru e wako\u2019. Jaja\u2019r uk\u2019ani.\u201d Porke\u2019 e wako\u2019 yaja\u2019 jaja\u2019r war upejka. Porke\u2019 che ke\u2019 e wako\u2019 pagrino, o\u2019 ajpejkjaja\u2019r. Y e mutob\u2019 korakora atz\u2019o\u2019k\u2019no\u2019b\u2019 twam kojn, ti\u2019kti\u2019k tu\u2019k\u2019ab\u2019tyo\u2019b\u2019. Pero konda kawira ach\u2019a\u2019n e b\u2019utz\u2019 mayuy tama e lugar, kana\u2019ta ke\u2019 k\u2019ani uche e berano. Y e tokar tama u\u2019t e k\u2019in a\u2019jni me\u2019yra.<\/p>\n<p>E ora xe\u2019 war ak\u2019axi e jaja\u2019r, jay de diya, i e\u2019ron e k\u2019in, i a\u2019tz\u2019o tatakinar tya\u2019 ma\u2019chi war ak\u2019axi e jaja\u2019r, i e\u2019jb\u2019i tya\u2019 e\u2019ron e k\u2019in, kawa\u2019re ke\u2019 k\u2019ani a\u2019xin e jaja\u2019r, i k\u2019ani uche e berano. Y e makchan tya\u2019 ma tya\u2019 a\u2019chpa tama e lugarob\u2019. I ach\u2019a\u2019n e sya\u2019n sutut yak\u2019ar y e sya\u2019n chakchak tokar korakora a\u2019jni tamo\u2019r e witzirob\u2019.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>28. Hacer llover<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 390-422. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-28-Rainmaking-Chorti.pdf\">Fought 28 Rainmaking Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-28-Rainmaking-English-Translation.pdf\">Fought 28 Rainmaking English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-28-Rainmaking-Spanish-Translation.pdf\">Fought 28 Rainmaking Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>28 Rainmaking &#8211; Upejka e Jaja\u2019r<\/p>\n<p>K\u2019ani inche kontar kocha ak\u2019ajpesyan e pagrino konda war upejka e jaja\u2019r. B\u2019ajxan uche mandar ache\u2019na inte\u2019 ramada kocha utarer ingojr otot. Najtir e otot.<\/p>\n<p>I konda o\u2019sta, uche mandar awa\u2019b\u2019na uxte\u2019 krus, uche mandar ache\u2019na adorner taka e k\u2019om y e kandela b\u2019ajxan. Uturub\u2019a cha\u2019cha\u2019te\u2019 e winikob\u2019 a kada aldeya. Che ke\u2019 e winikob\u2019 yaja\u2019 sakumb\u2019irob\u2019 twa\u2019 e pagrino. Y e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 axana umorojsyob\u2019 e tumin, e nar, e ak\u2019ach, e chumpi\u2019, e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, tama tuno\u2019r e alde\u2019yob\u2019.<\/p>\n<p>I poreso tama tuno\u2019r e aldeya uturub\u2019a chacha\u2019te\u2019 sakumb\u2019irob\u2019 twa\u2019 ja\u2019x umorojsyob\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 twa\u2019 ak\u2019ampa. I konda e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 ak\u2019otwob\u2019 taka e tumin, tuno\u2019r lo ke\u2019 umorojsyob\u2019 ta e aldeya, ak\u2019otoy a\u2019ktana ta uyotot.<\/p>\n<p>Entonses uturub\u2019a e diya ke\u2019 tuk\u2019a diya twa\u2019 nojk\u2019inyob\u2019. I e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 a\u2019xinob\u2019 upak\u2019yob\u2019 e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 twa\u2019 uk\u2019ampesob\u2019 uchob\u2019 adorner.<\/p>\n<p>I konda ixto turi\u2019x tuno\u2019r lo ke\u2019 k\u2019ani uk\u2019ampesob\u2019, entonses a\u2019xin apejkna tya\u2019 maker turu tu\u2019yotot. Porke\u2019 e pagrino yaja\u2019 uk\u2019ajna\u2019r uturub\u2019a udiya, esto tama ocho diya uya\u2019re e sakumb\u2019irob\u2019 ke\u2019 \u201cTal diya kanojk\u2019ini.\u201d I ja\u2019xir umaki ub\u2019a\u2019 ch\u2019a\u2019n tu\u2019yotot ub\u2019ajner, porke\u2019 che ke\u2019 war ukojko ub\u2019a.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 yaja\u2019 e pagrino yaja\u2019 kondo twa\u2019 o\u2019jron taka e dyos i e anjelob\u2019 uk\u2019ani ke\u2019 ja\u2019xir ukojko ub\u2019a. A\u2019ti ajk\u2019in aj\u2019k\u2019in ti twa\u2019 che ke\u2019 ma\u2019chi apujktu\u2019t konde war o\u2019jron taka e dyosob\u2019. Ukojko ub\u2019a esto tama ocho<br \/>\ndiya.<\/p>\n<p>Twa\u2019 ak\u2019ajpesyan konda uk\u2019ajyes uyaju\u2019 uk\u2019ajpesyaj che, \u201cE sakumb\u2019irox, kone\u2019r e ora twa\u2019 kak\u2019ajpesyan tu\u2019t e anjelob\u2019: morojsenik ib\u2019a tara.\u201d I umorojse ko\u2019ra b\u2019ik\u2019it maxtak. E b\u2019ik\u2019it maxtak baja\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x yaja\u2019 e Anxerob\u2019. Aka\u2019y ak\u2019ajpesyan uwob\u2019i ujor tama inte\u2019 yaja\u2019 blanko trapo. Uwob\u2019i ujor aturwan. Y e sakumb\u2019irob\u2019 ub\u2019an ub\u2019ujkse ub\u2019ob\u2019 tama inte\u2019 e trapo blanko, uwob\u2019i ujor ub\u2019o\u2019b\u2019 tuno\u2019rob\u2019. Twa\u2019 aturwanob\u2019 tu\u2019yejtz\u2019er yaja\u2019 e pagrino.<\/p>\n<p>Entonses e pagrino aka\u2019y ak\u2019ajpesyan. Y che, \u201cKone\u2019r e diya lo ke\u2019 wa\u2019ron, i turo\u2019n war kapetruma. K\u2019ani kak\u2019ajpesyan to\u2019yt.<\/p>\n<p>B\u2019ajxan uya\u2019ryob\u2019 e dyos xe\u2019 kawa\u2019re e nwestro pagre eterno. Ja\u2019x upejka b\u2019ajxan. I che ke\u2019 \u201cNe\u2019t xe\u2019 ik\u2019otori tama tuno\u2019r e anxerob\u2019, tama tuno\u2019r lo ke\u2019 ayan, tama tuno\u2019r lo ke\u2019 ayan to\u2019r e rum, ne\u2019t ik\u2019ot\u2019ori, porke\u2019 ne\u2019t achu\u2019t e k\u2019in, ache e rum, y ache tuno\u2019r lo ke kawira. I kone\u2019r no\u2019n kapejke\u2019t ke\u2019 twa\u2019 awe\u2019b\u2019ta awanxerob\u2019 uwech\u2019e ubendisyonob\u2019 tiko\u2019r tara, porke\u2019 no\u2019n tara turo\u2019n, war kanumse kab\u2019a me\u2019yra taka e wi\u2019na\u2019r, taka e taki\u2019jti\u2019r, porke\u2019 matuk\u2019a katajwi kak\u2019uxi. I kone\u2019r no\u2019n &#8212; ayan me\u2019yra kachukpa\u2019r tama e bendisyon ta\u2019b\u2019a ke\u2019 ejtan. Ja\u2019x eran e ora lo ke\u2019 turo\u2019n tya\u2019 war kapeti kab\u2019a. Ko\u2019jron takaret. Ejtan awanxerob\u2019 tarik twa\u2019 utz\u2019a\u2019yob\u2019 to\u2019r e rum tya\u2019 turo\u2019n war kakojksan taka tuno\u2019r ti\u2019ne ch\u2019a\u2019r i erujinajob\u2019, war ataki umen e k\u2019in. Porke\u2019 matuk\u2019a e ja\u2019 tamar.<\/p>\n<p>\u201cI kone\u2019r tya\u2019 turo\u2019n tara war awira ke\u2019 tya\u2019 war usati ub\u2019a e pak\u2019a\u2019b\u2019, uturub\u2019ob\u2019 tuk\u2019ik\u2019xix lo ke\u2019 ucho\u2019n nesesitar, y e pak\u2019ab\u2019, e alde\u2019yob\u2019, ja\u2019xob\u2019 war usati ub\u2019ob\u2019 twa\u2019 uturub\u2019ob\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 turu kanyener ira. I tamar era twa\u2019 nib\u2019ir, i ke\u2019 tamar twa\u2019 isutpa awiro\u2019n. Eptan awanxerob\u2019 tarik. Ja\u2019x era e ora tya\u2019 turo\u2019n tariran ke\u2019 no\u2019n ayan me\u2019yra kachukpa\u2019r tama e ja\u2019, porke\u2019 war<br \/>\nawira ke\u2019 e pak\u2019ab\u2019 war achamay turu umen e wi\u2019nar, i tya\u2019 ma jayte\u2019 yerob\u2019 e b\u2019ik\u2019it war a\u2019rwob\u2019 umen e wi\u2019nar, porke\u2019 matuk\u2019a utajwi uk\u2019uxob\u2019.\u201d<\/p>\n<p>I entonses aka\u2019y upejka tuno\u2019r e yaje\u2019 e anjelob\u2019. B\u2019ajxan upejka, che, \u201cAnjel San Gabryel, Anjel Santo Tomas, Anjel Santo Tomas Beroniko, i Anjel San Migel Arkanjel.\u201d Che ke\u2019 San Migel Arkanjel ja\u2019x e ak\u2019otori, i ja\u2019x upejka tuno\u2019r uyet anxerir twa\u2019 a\u2019chpa alok\u2019oy takar. Entonses konda k\u2019a\u2019pa upejka tuno\u2019r e anjelob\u2019 yaja\u2019 lo ke\u2019 twa\u2019 uk\u2019ache alok\u2019oy takar apatna, entonses upejka e San Lorenso. Che, \u201cSan Lorenso! Barba de Oro, Barba de Plata!\u201d<\/p>\n<p>Y e San Lorenso yaja\u2019 ja\u2019x konda uyub\u2019i atojtna e tambor umen e anxerob\u2019, entonses ja\u2019xir a\u2019chpa water uwira. Poreso e pagrino che, \u201cSan Lorenso, mama\u2019b\u2019iret ta e anxerob\u2019. Achpe\u2019n kone\u2019r la\u2019r. Iranon. Tya\u2019 turo\u2019n war kachamay umen e wi\u2019nar. Tya\u2019 turo\u2019n ka&#8211; no\u2019n war kache sufrir. Achpe\u2019n! I t\u2019a\u2019psen asobri\u2019nob\u2019 tichan twa\u2019 uwech\u2019ob\u2019 e bendisyon tiko\u2019r kone\u2019r era. Porke\u2019 ma tawaton (?) twa\u2019 kawira, tanto wi\u2019nar lo ke\u2019 ayan. I no\u2019n ma tawaron tya\u2019 turo\u2019n war kachamay. Ya\u2019rob\u2019 e b\u2019ik\u2019it, war ak\u2019a\u2019pa\u2019 chamo\u2019b\u2019. I eptan irajxi\u2019x a &#8212; e bendisyon tiko\u2019r.\u201d<\/p>\n<p>E pagrino yaja\u2019 war ak\u2019ajpesyan turu, i war utzuyi e yujtz\u2019u\u2019b\u2019 lo ke\u2019 pa\u2019k\u2019b\u2019ir yaja\u2019, utzuyi tu\u2019tajnuk\u2019ab\u2019, uk\u2019eche tu\u2019t e k\u2019in, i uwirse e anjelob\u2019. Konda uk\u2019eche uk\u2019ab\u2019 tu\u2019tk\u2019in taka e yujtz\u2019u\u2019b\u2019 tu\u2019tajn uk\u2019ab\u2019, che, \u201cAnxerox, no\u2019x ira ixkojkab\u2019i, twa\u2019 nib\u2019ir. Ja\u2019x era sutpe\u2019nik iranik tya\u2019 no\u2019n turo\u2019n war kakuni kab\u2019a\u2019 kapejko\u2019x. Sutpe\u2019nik, iranikon. Ira iwiro\u2019n suturjut, iranon pasarjut, i wich\u2019i\u2019k ibendisyon tiko\u2019r tya\u2019 turu e nisakuno b\u2019iriran. I ja\u2019xob\u2019 upati\u2019x ub\u2019o\u2019b\u2019 xanob\u2019. Upejko\u2019b\u2019 u\u2019t tuno\u2019r e pak\u2019ab\u2019 tya\u2019 turu twa\u2019 uyajk\u2019u lo ke\u2019 ayan two\u2019b\u2019. I tara turu kamener. I kone\u2019r iranik i ch\u2019ami\u2019k pasark\u2019ab\u2019.\u201d<\/p>\n<p>I kone\u2019r asutpa uk\u2019eche yerob\u2019 e b\u2019ik\u2019it ruch yaja\u2019 tu\u2019t e k\u2019in. Uya\u2019re, Anxerox tara turu yerr ekumja\u2019 kamener ti\u2019b\u2019a, ke\u2019 kana\u2019ta ke\u2019 no\u2019x ma\u2019chi ik\u2019ampes koche\u2019 no\u2019n. Pero kana\u2019ta ke\u2019 ume\u2019yn ja\u2019x xe\u2019 ik\u2019ampes no\u2019x.\u201d Uk\u2019eche uk\u2019ab\u2019 tu\u2019t k\u2019in. Intonses aka\u2019y o\u2019jron. I che, \u201cAnjel San Gabryel,<br \/>\nSan Migel Arkanjel, kone\u2019r tya\u2019 turo\u2019n, war kak\u2019ajpesyan tyu\u2019t. Tekpanye\u2019nik kone\u2019r. I ke\u2019 no\u2019n war kakojksan. Inkob\u2019i\u2019x e diya, war kakojksan turo\u2019n, porke\u2019 ayan kachukpa\u2019r tama e bendisyon ti\u2019b\u2019a.\u201d<\/p>\n<p>Entonses aka\u2019y utzora a\u2019xin e witzirob\u2019 twa\u2019 che ke\u2019 twa\u2019 e tokar yaja\u2019 atekpani tanyo\u2019r e witzirob\u2019. Aka\u2019y uyajk\u2019u uk\u2019ab\u2019a\u2019 e witzirob\u2019. Tuk\u2019a tuk\u2019a witzir lo ke\u2019 una\u2019ta u\u2019k\u2019ab\u2019a\u2019 uyajk\u2019u uk\u2019ab\u2019a\u2019. Ke\u2019 ya twa\u2019 atekpani e tokar. Porke\u2019 e tokar yaja\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x e b\u2019ujr twa\u2019 e anjelob\u2019. Entonses che e pagrino ke\u2019, \u201cJay ayan tya\u2019 turu inte\u2019 ajmab\u2019anb\u2019an nawalir war uxotyu\u2019t, pero kone\u2019r chenik konjurar a\u2019espada, chenik konju rar asenteyo. Iri iwakta ak\u2019otori. I kone\u2019r tya\u2019 ma jayte\u2019 nawalir ajmab\u2019anb\u2019an, chenik konjurar.\u201d<\/p>\n<p>Upejka tuno\u2019r e anjelob\u2019 tu\u2019k\u2019ab\u2019a\u2019 tuk\u2019ab\u2019a\u2019. I che, \u201cAnjel San Gabryel, chokje\u2019yn chokje\u2019yn. Yaxmujre\u2019, yaxmujres e lugarob\u2019. Anjel Santo Tomas, chokje\u2019yn chokje\u2019yn, yaxmujresik tuno\u2019r e lugarob\u2019. San Migel Arkanjel ajk\u2019otoret tama tuno\u2019r e anxerob\u2019. Chokje\u2019ynik i yaxmujresik tuno\u2019r e lugarob\u2019 tya\u2019 turo\u2019n. War katz\u2019intz\u2019a umen e chukpa\u2019r. Kone\u2019r chektesik tuno\u2019r e rum ya\u2019, yaxmujresik. Tuno\u2019r utrabajo e pak\u2019ab\u2019 lo ke\u2019 turu war atz\u2019intz\u2019o\u2019b\u2019. Tya\u2019 war umorb\u2019a yer ujinajob\u2019. Yaxmujresik, chokje\u2019ynik tamar tya\u2019 ch\u2019a\u2019r a\u2019si e xeror maywi tatakinar. Kone\u2019r t\u2019a\u2019b\u2019senik i yarik tu\u2019ch\u2019u\u2019r montanya, porke\u2019 no\u2019n kak\u2019ani ke\u2019 e lugar yaxmuren, i ke\u2019 ya katajwi tuno\u2019r lo ke\u2019 no\u2019n kak\u2019uxi tara to\u2019r e rum. Jay aran tuk\u2019a pak\u2019ab\u2019 turu war axeror musi\u2019k\u2019i, kone\u2019r kapejko\u2019x ke\u2019 no\u2019x twa\u2019 ixk\u2019otori ta ujor. Anjel Santo Tomas Beroniko, Parramador, we\u2019chrun kone\u2019r e inyax toma, e insak toma de agwa, we\u2019ch\u2019run kora kora twa\u2019 no\u2019n kach\u2019ami tara e bendisyon, e chojb\u2019esyaj ti\u2019b\u2019a.\u201d<\/p>\n<p>\u201cAjtekpan tokarox, achpe\u2019nik ik\u2019ak\u2019we\u2019nik tamar e inyax laguna, e insak laguna, k\u2019ek\u2019we\u2019nik to\u2019r e yax montanyob\u2019, to\u2019r e witzirob\u2019. Porke\u2019 tamar a\u2019tz\u2019i, ja\u2019x uwa\u2019ri\u2019b\u2019 uyok e anxerob\u2019, i kone\u2019r achpe\u2019nik, i k\u2019ek\u2019we\u2019nik to\u2019r e witzirob\u2019.<\/p>\n<p>\u201cAnxerox, sutpe\u2019nik, iranik tuno\u2019r e pestejo tya\u2019 turu kamener tamar. E noj kombento tamar, e yax kombento mayor, tya\u2019 turo\u2019n, war kapete kab\u2019a. Ak\u2019ajb\u2019esyan tyu\u2019t kone\u2019r yaxtajresik e lugarob\u2019, yaxtajresik uyok uchorob\u2019, e nisakunob\u2019 ira tya\u2019 turwob\u2019 war upatub\u2019ob\u2019 tyu\u2019t.<\/p>\n<p>\u201cPorke\u2019 e pak\u2019ab\u2019 tya\u2019 war e\u2019yximyan apatajyan, ma tawarob\u2019 twa\u2019 e nesesida, ma tawarob\u2019 twa\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 kanumse kab\u2019a. Tz\u2019ayme\u2019nik kone\u2019r pasar u\u2019t k\u2019in. Chokja\u2019yenik kone\u2019r pasar u\u2019t k\u2019in. Ajtekpan tokarox, ajtekpan ik\u2019arox, kone\u2019r k\u2019ek\u2019we\u2019nik tama u\u2019t e k\u2019in. Ajtekpan ik\u2019arox, kone\u2019r b\u2019ujksenik tuno\u2019r u\u2019t e k\u2019in tya\u2019 k\u2019ani apatna e anxerob\u2019. San Lorenso, Barba de Oro, Barba de Plata, kone\u2019r xe\u2019 asobri\u2019nob\u2019 i taka &#8212; takarsaj ke\u2019 ja\u2019xirob\u2019 patnakob\u2019 kone\u2019r. No\u2019n ma\u2019chi atz\u2019i k\u2019ani kakojko twa\u2019 to e me\u2019yra diya. Porke\u2019 ayan kachukpa\u2019r. I kone\u2019r era kak\u2019ani twa\u2019 ixchokb\u2019esyan tiko\u2019r.\u201d<\/p>\n<p>\u201cAyan e chukpa\u2019r twa\u2019 e ninyo Jawaylika, e ninya Jawaylika. E Jawaylika, che ke\u2019 ja\u2019x lo ke\u2019 e jinaj y e b\u2019u\u2019r. Poreso che\u2019nob\u2019 ninyo Jawaylika i ninya Jawaylika. Che ke\u2019 ja\u2019x uk\u2019ab\u2019a\u2019 e nar y e b\u2019u\u2019r. I che tya\u2019 turo\u2019b\u2019 war achamo\u2019b\u2019 umen e takijti\u2019r. Kone\u2019r we\u2019ch\u2019i\u2019k ibendisyon tu\u2019jorob\u2019. I ke\u2019 ja\u2019x e alimento ta tuno\u2019r e pak\u2019ab\u2019 e konoj to\u2019r e rum.\u201d<\/p>\n<p>Konda ixto a\u2019k\u2019a\u2019pa ak\u2019ajpesyan tya\u2019 kotorob\u2019 tu\u2019yejtz\u2019er (e) ubarko de sa\u2019 i ujtz\u2019u\u2019b\u2019 i tuno\u2019r lo ke\u2019 turu umenerob\u2019, entonses alok\u2019wob\u2019 a\u2019wanob\u2019 to\u2019r e tinaj taka tuno\u2019r e anxerob\u2019 y e sakumb\u2019irob\u2019. Alok\u2019oy a\u2019wanob\u2019 to\u2019r e tinaj. Uk\u2019echob\u2019 inte\u2019nte\u2019 punyu\u2019jtz\u2019u\u2019b\u2019 tu\u2019t ajnuk\u2019ab\u2019ob\u2019, alok\u2019ob\u2019 takar patir y e resensaryo taka ujtz\u2019u\u2019b\u2019 war uputu, uyujmob\u2019 e resensaryo, uk\u2019echob\u2019 e b\u2019u\u2019tz (ta\u2019) tichan, i uk\u2019eche uk\u2019ab\u2019ob\u2019 tichan tu\u2019t e k\u2019in taka ujtz\u2019u\u2019b\u2019. I a\u2019chpa\u2019 awanob\u2019 i sutpa akotwanob\u2019. Maja\u2019x inyajr taka uchob\u2019, tuno\u2019r e yaje\u2019 e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 y e anxerob\u2019.<\/p>\n<p>E pagrino che, \u201cPagre Nwestro, ke\u2019 estas en lo syelos,\u201d y yaje\u2019 e anxerob\u2019 y e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 ja\u2019x uk\u2019a\u2019pesob\u2019 tuno\u2019r e yaje\u2019 e Pagre Nwestro. Pero war o\u2019jronob\u2019 i war akotwanob\u2019. I war ub\u2019u\u2019tz\u2019ob\u2019 kora kora e b\u2019u\u2019tz\u2019 yaja\u2019 twa\u2019 a\u2019xi twa\u2019 uwech\u2019e ub\u2019a kora kora. Y e pagrino wa\u2019r war uk\u2019eche uk\u2019ab\u2019<br \/>\ntu\u2019t e k\u2019in taka ujtz\u2019u\u2019b\u2019. Konda ixto ak\u2019a\u2019pa uche tuno\u2019r e yaja\u2019, entonses uk\u2019eche tuno\u2019r e upya\u2019rob\u2019 lo ke\u2019 war uche resar takar o\u2019choy maku\u2019.<\/p>\n<p>Konda ixto k\u2019a\u2019pi\u2019x tuno\u2019r, entonses aka\u2019y uchamsyob\u2019 tuno\u2019r e yaje\u2019 e ak\u2019ach, e chumpi lo ke\u2019 turu umenerob\u2019, i akay utukyob\u2019 e sa\u2019 tama e ch\u2019en xe\u2019 yorb\u2019ir umenerob\u2019. Konda ak\u2019a\u2019pa uche mandar ak\u2019ejcha e syan ak\u2019ach yaja\u2019 tama e otot tya\u2019 aturu e yaje\u2019 e ixiktak xe\u2019 warut (?) uchob\u2019 e mandado. Uche mandar ab\u2019ejrna\u2019 xi tuno\u2019r twa\u2019 o\u2019stana e ak\u2019ach yaja\u2019.<\/p>\n<p>I ja\u2019xir uya\u2019re e sakumb\u2019irob\u2019, \u201cKone\u2019r aketpa tu\u2019t takarox tuno\u2019r lo ke\u2019 uk\u2019anto twa\u2019 anumuy.\u201d Aketpa e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 aka\u2019y uputo\u2019b\u2019 e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, tuno\u2019r lo ke\u2019 turu. I aka\u2019y apukmayanob\u2019 e sa\u2019 lo ke\u2019 turu umenerob\u2019, akay upukyob\u2019 taka e jente lo ke\u2019 ak\u2019otoy i e ma\u2019ksa\u2019 lo ke\u2019 uturub\u2019ob\u2019 yaja\u2019. Akay uxut\u2019yob\u2019 inb\u2019ijk inb\u2019ijk uyajk\u2019ob\u2019 e b\u2019ik\u2019it maxtak. Porke\u2019 che ke\u2019 e ma\u2019ksa\u2019 yaja\u2019 ja\u2019x utwa\u2019nib\u2019ir e yaje\u2019 e San Lorenso. Aka\u2019y uxut\u2019yob\u2019 uyajk\u2019ob\u2019 tuno\u2019r e b\u2019ik\u2019it maxtak lo ke\u2019 ak\u2019otoy.<\/p>\n<p>I ja\u2019xir a\u2019xin maku\u2019, uch\u2019ujku e ak\u2019ach tya\u2019 war o\u2019stana, i aka\u2019y usik\u2019b\u2019a ti\u2019ne inb\u2019ajr. Uche mandar o\u2019stana aparte twa\u2019 uk\u2019uxi ja\u2019xir. Porke\u2019 che ke\u2019 ja\u2019xir, i kocha ja\u2019x war uk\u2019ajti e jaja\u2019r i uk\u2019ani ke\u2019 twa\u2019 uk\u2019uxi ja\u2019xir, ja\u2019x e ak\u2019ach xe\u2019 anojran. I poreso uk\u2019ajna\u2019r a\u2019xin maku\u2019 tya\u2019 turu e ixiktak, aka\u2019y uchuyuru\u2019 e ak\u2019achob\u2019 tya\u2019 turu twa\u2019 utajwi ti\u2019ne inb\u2019ajr.<\/p>\n<p>I e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 iraj iraj alok\u2019oy a\u2019wanob\u2019 to\u2019r e tinaj, uwirob\u2019 jay war a\u2019chpa e tokar to\u2019r e witzir. I jay ixin e tarde may tuk\u2019a ayan, ukojkob\u2019 ak\u2019otoy ocho diya, i matuk\u2019a e jaja\u2019r sutpa, aka\u2019y umorojsyob\u2019 otronyajr, xe\u2019 che\u2019nob\u2019 aprebensyon, axana e sakumb\u2019irob\u2019 tama tuno\u2019r aldeya umorojsyob\u2019 otronyajr tuno\u2019r lo ke\u2019 ajk\u2019unob\u2019ix ani, twa\u2019 asutpa uturub\u2019ob\u2019 otronyajr. Pero e pagrino xe\u2019 a\u2019k\u2019ajna\u2019ni oni\u2019x, e pagrino yaja\u2019 che ke\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 ani yaja\u2019 inte\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 ani Bernabe Lyon, i inte\u2019 a\u2019rob\u2019na ani tama Bisente Lyon.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 e pagri\u2019nob\u2019 yaja\u2019 ani war tokto aka\u2019y ak\u2019ajpesyanob\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 yaje\u2019 e Bernabe yaja\u2019 che ke\u2019 desde akuxna umen utu\u2019, pakar inkojt pekpek ta ub\u2019aker upat. I che ke\u2019 yaje\u2019 e partera xe\u2019 war uwira e ch\u2019urk\u2019a\u2019b\u2019 yaja\u2019, konda uwira e ch\u2019urk\u2019a\u2019b\u2019 yaja\u2019 k\u2019axi. I pakar e pekpek ta ub\u2019aker upat, uya\u2019re e tu\u2019b\u2019ir, \u201cAktan, ira alok\u2019se, porke\u2019 yer e sitz\u2019 ira, ma\u2019chi ana\u2019ta tuk\u2019a<br \/>\nuk\u2019ampib\u2019ir ti\u2019ne tyempo. E sitz\u2019 ira b\u2019anix ja\u2019x twa\u2019 inte\u2019 ajk\u2019ajpesyaj tama tuno\u2019r upya\u2019rob\u2019 ti\u2019ne tyempo.\u201d I ke\u2019 ja\u2019x ub\u2019ib\u2019ir uyojroner umen e dyosob\u2019.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 yaje\u2019 e sitz\u2019 yaja\u2019 akay ch\u2019i\u2019. K\u2019otoy inte\u2019 diya uya\u2019re utu\u2019 \u201cNana, yer nipekpek yara, k\u2019ani a\u2019ti. Tares inb\u2019ijk ja\u2019 tama inte\u2019 ruch xe\u2019 maja\u2019x ajk\u2019anpa\u2019r. K\u2019ani inch\u2019ab\u2019u tamar, porke\u2019 k\u2019ani a\u2019ti yer nipekpek.\u201d<\/p>\n<p>I che ke\u2019 e tu\u2019b\u2019ir yaja\u2019 ixin upete inb\u2019ijk ja\u2019 tama e ruch yaja\u2019 xe\u2019 maja\u2019x ajk\u2019anpa\u2019r. Konda uch\u2019ab\u2019u e pekpek yaja\u2019 tamar, wak\u2019chetaka kirikna u\u2019t e k\u2019in. Uya\u2019re utu\u2019, \u201cNana, b\u2019anix e u\u2019tk\u2019in akirikna. E tu\u2019b\u2019ir che, \u201cJaja\u2019r uk\u2019ani.\u201d \u201cI ana\u2019taka tuk\u2019atar kirikna u\u2019t e k\u2019in yaja\u2019?\u201d E tu\u2019b\u2019ir che, \u201cB\u2019anix inna\u2019ta ke\u2019 \u2013 porke\u2019 ach\u2019ab\u2019u a pekpek tama e ja\u2019.\u201d Ja\u2019xir sutpa uch\u2019ujku u\u2019t e k\u2019in. I ch\u2019a\u2019r e pekpek yaja\u2019 tama e ja\u2019, sutpa kirikna u\u2019t e k\u2019in.<\/p>\n<p>I lok\u2019oy e tu\u2019b\u2019ir uwira to\u2019r tinaj, uwira ke\u2019 korakori\u2019x wa\u2019r u\u2019t e k\u2019in a\u2019xin tama o\u2019r e witzirob\u2019. Intonses uya\u2019re utu\u2019, \u201cKone\u2019r k\u2019u\u2019b\u2019sen ke\u2019 e nipekpek ira, ke\u2019 konda ja\u2019x inch\u2019ab\u2019u tama e ja\u2019, i ke\u2019 wak\u2019chetaka twa\u2019 ak\u2019axi e jaja\u2019r.\u201d E tu\u2019b\u2019ir che, \u201cIjo, entonses ne\u2019t b\u2019anix utarer dyos awirna\u2019r. Porke\u2019 no\u2019n ma\u2019to inyajr kawira inte\u2019 winik koche\u2019 ne\u2019t. Pero ne\u2019t b\u2019anix awet ojroner e anxerob\u2019 twa\u2019 e katata\u2019 dyos.\u201d<\/p>\n<p>Che ke\u2019 k\u2019otoy inte\u2019 diya wa\u2019wan inte\u2019 berano. Porke\u2019 che ke\u2019 tarix e tyempo e jente apa\u2019kmob\u2019 ani tamar era e marso. Y e diya yaja\u2019, k\u2019a\u2019pa e marso, ochoy e abril, matuk\u2019a e jaja\u2019r. Entonses tama abril k\u2019otoy e syan jente tu\u2019t. Che twa\u2019, \u201cNe\u2019t achekta ko\u2019yb\u2019i ke\u2019 ne\u2019t, desde ke\u2019 kuxne\u2019t to\u2019r e rumer ira, ayan inkojt yajpekpek kuxna takaret. I no\u2019n kak\u2019ani ani twa\u2019 awirsyo\u2019n koche ere. Porke\u2019 no\u2019n tarix diya kay patno\u2019n. I war kakojksan turo\u2019n tama e jaja\u2019r, i matuka\u2019. Pero talbes ne\u2019t ani uyub\u2019ye\u2019t e dyos kone\u2019r.\u201d<\/p>\n<p>Enton ja\u2019xir che, \u201cPero matuk\u2019a itares twa\u2019 kawirse e anjelob\u2019.\u201d Entonses e winikob\u2019 yaja\u2019 che, \u201cPwes, matuk\u2019a katares, pero ma\u2019chi k\u2019anik uyiub\u2019yo\u2019n. Uyub\u2019yet e dyos b\u2019an taka.\u201d<\/p>\n<p>Entonses ja\u2019xir che, \u201cErer inche. Pero ne\u2019n inwa\u2019ryo\u2019x ke\u2019 e dyosob\u2019 uk\u2019ani twa\u2019 kawirse tuk\u2019a lo ke\u2019 kak\u2019anpes tara. Ja\u2019xob\u2019 ma\u2019chi uk\u2019uxob\u2019. Pero uk\u2019uxob\u2019 ume\u2019yn.\u201d I che ke\u2019 uwajpi e pekpek yaja\u2019, uch\u2019ab\u2019u tama e ja\u2019, i upejka e anjelob\u2019. I che, \u201cTata\u2019b\u2019iret, xe\u2019 ture\u2019t ik\u2019otori tiko\u2019r, eptan kone\u2019r awanxerob\u2019 tiko\u2019r.\u201d Upejka e anjelob\u2019. Che, \u201cAnjel San Gabryel, Anjel Santo Tomas, San Migel Arkanjel, i tuno\u2019rox ti\u2019ne anxerob\u2019 twa\u2019 e Nwestro Dibino Eterno, ke\u2019 ja\u2019x Kayumar, ja\u2019x ayumari tiko\u2019r. Chokje\u2019nik tz\u2019ayne\u2019nik to\u2019r e rum, yaxtajresik e lugarob\u2019 ira, yaxmajresik tuno\u2019r e lugarob\u2019. Porke\u2019 e pak\u2019ab\u2019 ira tya\u2019 turo\u2019b\u2019 tanyu\u2019t war atz\u2019intz\u2019o\u2019b\u2019. Ayan uchukpa\u2019rob\u2019. I kone\u2019r wech\u2019i\u2019k ibendisyon. Tekpanye\u2019nik kone\u2019r, porke\u2019 e pak\u2019ab\u2019 ira k\u2019ani uwiro\u2019b\u2019 irajxi\u2019x ira ichojb\u2019esyaj.\u201d<\/p>\n<p>Che ke\u2019 war tokto o\u2019jron turu Kwando kirikna u\u2019t e k\u2019in. Entonses che yaj e winikob\u2019 yaja\u2019, \u201cE\u2019ra\u2019ch ajchi\u2019. E winik ira o\u2019b\u2019na twa\u2019 utares e jaja\u2019r. Porke\u2019 ub\u2019ib\u2019ir uyojroner umen e dyosob\u2019, umen e anxerob\u2019.\u201d Che ke\u2019 e winik yaja\u2019 maja\u2019x me\u2019yra uyojroner twa\u2019 aturwan ak\u2019ajb\u2019esyan, pero ja\u2019xir ub\u2019ib\u2019ir ani uyojroner umen e dyosob\u2019. Che ke\u2019 tama chajr war ak\u2019otoy apejknu\u2019t umen e winikob\u2019 yaja\u2019, y e winikob\u2019 yaja\u2019 uk\u2019otesob\u2019 ixto ya\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 uk\u2019ani: e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, e nar, tuno\u2019r. Ak\u2019ach, chumpi\u2019 k\u2019otoy uyajk\u2019o\u2019b\u2019, i kay uya\u2019re turb\u2019ana e syan sa\u2019.<\/p>\n<p>Tonses uya\u2019re e sakumb\u2019irob\u2019 ke\u2019 \u201cAna\u2019tanik ke\u2019 lo ke\u2019 water turb\u2019ana maja\u2019x porke\u2019 water e anxerob\u2019 uk\u2019echob\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 turu kamener, pero ume\u2019yn war uk\u2019echob\u2019. I ja\u2019xir kay ink\u2019ajb\u2019esyan taka\u2019 e uyanxerob\u2019.\u201d I ja\u2019x taka syempre lo ke\u2019 kay uk\u2019ajb\u2019esyan tamar, ja\u2019x taka ojron tamar otronyajr, che ke\u2019 war tokto o\u2019jron turu, konda kirikna u\u2019t e k\u2019in I kayxix achpa e tokarob\u2019 to\u2019r e witzir. I e tokar yaja\u2019 wak\u2019chetaka ub\u2019ujkse u\u2019t e k\u2019in. Che ke\u2019 kayxix k\u2019axi e jaja\u2019r. I poreso che ani e jente ke\u2019 e pagrino yaja\u2019 ub\u2019ib\u2019ir ani uyojroner umen e dyos, porke\u2019 ja\u2019xir war tokto o\u2019jron turu, war ak\u2019ajb\u2019esyan tu\u2019t e dyosob\u2019, y e jaja\u2019r warix ak\u2019axi to\u2019r e witzirob\u2019.<\/p>\n<p>Pero e pagri\u2019nob\u2019 lo ke\u2019 kayto inwiro\u2019b\u2019 ne\u2019n, ma inyajr inwira xe\u2019 war tokto o\u2019jrono\u2019b\u2019 i warix ak\u2019axi e jaja\u2019r. Pero ja\u2019xob\u2019 o\u2019jronob\u2019 me\u2019yra. Me\u2019yra uk\u2019ajb\u2019esyajob\u2019 tu\u2019t e dyos. Pero ma\u2019chi takix o\u2019b\u2019na\u2019 uk\u2019ajb\u2019esyajob\u2019 umen e dyos, porke\u2019 ma\u2019chi ak\u2019axi e jaja\u2019r kocha takix war o\u2019jronob\u2019. Ne\u2019n ma\u2019chi inna\u2019ta jay war alok\u2019oy ink\u2019ajti e jaja\u2019r. Pero jay tara ma\u2019chi ak\u2019axi, pero ne\u2019n inna\u2019ta ke\u2019 a\u2019xin ak\u2019axi ta nilugar, porke\u2019 ayan nijinaj ch\u2019a\u2019r.<\/p>\n<p>I konda e pagrino uwira ke\u2019 war ak\u2019axi me\u2019yra e jaja\u2019r, i ke\u2019 ma\u2019chi\u2019x uyub\u2019i apatna e jente umen e jaja\u2019r, entonses e sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 ak\u2019o\u2019yranob\u2019 umen e jaja\u2019r, aka\u2019y a\u2019xin upejkob\u2019 u\u2019t e pagrino, che\u2019nob\u2019, \u201cTata pagrino, no\u2019n war kayo\u2019pa kapejko\u2019yt tara porke\u2019 e dyosob\u2019 ira ma\u2019chi\u2019x uyub\u2019i kapatna umenerob\u2019, porke\u2019 war atz\u2019aymo\u2019b\u2019 me\u2019yra.\u201d Entonses e pagrino uk\u2019ajti lo ke\u2019 twa\u2019 uturub\u2019o\u2019b\u2019. E sakumb\u2019irob\u2019 yaja\u2019 alok\u2019oy umorojsyob\u2019 tama e aldeyob\u2019, tuno\u2019r lo ke\u2019 twa\u2019 uk\u2019ampesob\u2019. Sutpa aka\u2019y ak\u2019ajpesyan yaje\u2019 e pagrino otronyajr. Upejka e anjelob\u2019 yaja\u2019 tuno\u2019r lo ke\u2019 ajpatna\u2019rob\u2019.<\/p>\n<p>Uya\u2019re, \u201cAnxerox, kone\u2019r kawajk\u2019o\u2019x ideskanso, ijirya\u2019r. Porke\u2019 e pak\u2019ab\u2019ob\u2019 ira me\u2019rer twa\u2019 apatno\u2019b\u2019, i kone\u2019r kawajk\u2019o\u2019x ijirya\u2019r. Kojkya\u2019b\u2019e\u2019nik. Kojka\u2019b\u2019enik kone\u2019r, anxerox. San Lorenso, kojka\u2019b\u2019en kone\u2019r, ch\u2019ajb\u2019e\u2019yx ti\u2019b\u2019a ke\u2019 no\u2019x iwajk\u2019o\u2019nix me\u2019yra e bendisyon. Iyaxmujresi\u2019x, iyaxtajresi\u2019x tuno\u2019r e lugarob\u2019 tya\u2019 turo\u2019n. I kone\u2019r kojkya\u2019b\u2019e\u2019nik.<\/p>\n<p>Uya\u2019re tuno\u2019r e tokarob\u2019 lo ke\u2019 kay upejka, kwando war upejka turu e jaja\u2019r, i tuno\u2019r lo ke\u2019 kay upejka tuno\u2019r uyajk\u2019u ujirya\u2019r. I uya\u2019re ke\u2019, \u201cJirye\u2019nik! Kojka\u2019b\u2019enik!\u201d Ja\u2019xto era ukay u\u2019mb\u2019i ne\u2019n kocha ak\u2019ajb\u2019esyan e pagrinob\u2019 ani.<\/p>\n<p>Pero ayan inte\u2019 mes xe\u2019 ma\u2019chi\u2019x e\u2019yri e jaja\u2019r, i alok\u2019oy me\u2019yra kib\u2019itz tama e lugarob\u2019 tama e witzirob\u2019. Che ke\u2019 yaje\u2019 ayan inte\u2019 anjel uk\u2019ab\u2019a\u2019 Anjel Kulebrina. I che ke\u2019 ja\u2019x, kondo ja\u2019x apatna, ayan me\u2019yra e jaja\u2019r i alok\u2019oy kora kora e kib\u2019itz tama e witzirob\u2019. Entonses e pagrino uturb\u2019a tuno\u2019r<br \/>\nlo ke\u2019 uche akostumbrar uturub\u2019ob\u2019. Che ke\u2019 utwa\u2019nib\u2019ir (e) yaje\u2019 e Anjel Kulebrina.<\/p>\n<p>I e Anjel Kulebrina yaja\u2019 aturub\u2019ana ta uk\u2019ab\u2019 e San Migel Arkanjel, porke\u2019 e San Migel Arkanjel ja\u2019x akotori tama tuno\u2019r e anjelob\u2019. I poreso yaje\u2019 e Anjel Kulebrina yaja\u2019 aturub\u2019ana tu\u2019k\u2019ab\u2019 e anjel, e San Migel Arkanjel ke\u2019 kawa\u2019re ke\u2019 ja\u2019x e Kumix Anjel. Yaje\u2019 e Anjel Kulebrina yaja\u2019 umen e Kumix Anjel twa\u2019 ajk\u2019una ujirya\u2019r twa\u2019 ma\u2019chi ak\u2019a\u2019pa usati tuno\u2019r e lugarob\u2019, porke\u2019 e Anjel Kulebrina che ke\u2019 yaja\u2019 ja\u2019x yumarb\u2019ir twa\u2019 tuno\u2019r e chanob\u2019 lo ke\u2019 ayan tu\u2019t maku\u2019 witzir.<\/p>\n<p>I kondaixto atwa\u2019na e yaje\u2019 e Anjel Kulebrina, akojkab\u2019i e jaja\u2019r tama e lugarob\u2019.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>29. Astronom\u00eda<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 423-429. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-29-Astronomy-Chorti.pdf\">Fought 29 Astronomy Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-29-Astronomy-English-Translation.pdf\">Fought 29 Astronomy English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-29-Astronomy-Spanish-Translation.pdf\">Fought 29 Astronomy Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>29 Astronomy &#8211; E Luserob\u2019<\/p>\n<p>Ayan inte\u2019 lusera nojta\u2019 i inte\u2019 chuchu\u2019 amaxya\u2019n to\u2019r e witzir Moryujtz\u2019u\u2019b\u2019.<br \/>\nMa\u2019chi kawira de diya, esto ke\u2019 anamtz\u2019a e k\u2019in i wix ayampa u\u2019t e rum, twi\u2019x<br \/>\ne\u2019ksijb\u2019a. Entonses achekta aturwan to\u2019r e witzir e lusera yaja\u2019. Che ani e<br \/>\nonya\u2019n jente ke\u2019 uk\u2019ab\u2019a\u2019 San Ramon ajch\u2019ujksaj to\u2019r e rum. E onya\u2019n jentyob\u2019<br \/>\nyaja\u2019 inwira ani ak\u2019ajb\u2019esyanob\u2019 tu\u2019t. Konda amaxya\u2019n, akotwanob\u2019 tu\u2019pat otot<br \/>\ntaka ukande\u2019lob\u2019. Utz\u2019ajb\u2019esob\u2019 tu\u2019t koche uchob\u2019 tu\u2019t e luna.<\/p>\n<p>Ayan otronte\u2019 lusera atob\u2019oy konda war tokto amaxya\u2019n, koche a las syete. E<br \/>\nlusera yaja\u2019 tuno\u2019r e akb\u2019ar war axana tu\u2019t e k\u2019in. Konda k\u2019otoy a las kwatro,<br \/>\ntwi\u2019x asakojpa. E lusera yaja\u2019 wix ak\u2019axi to\u2019r e witzir tya\u2019 anamtz\u2019a e k\u2019in.<br \/>\nKonda che ak\u2019otoy a las sinko e lusera yaja\u2019 namtz\u2019i\u2019x tu\u2019pat e witzir. E lusera<br \/>\nyaja\u2019 turu uk\u2019ab\u2019a\u2019 umenerob\u2019 tama San Oroman(?) ajch\u2019ujksaj to\u2019r e rum.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 turb\u2019ab\u2019irob\u2019 umen e dyos kocha e ajch\u2019ujk&#8217;sajob\u2019 to\u2019r e b\u2019ak\u2019ab\u2019<br \/>\nekonoj. Che\u2019nob\u2019 ani ke\u2019 e luse\u2019rob\u2019 yaja\u2019 uk\u2019ajna\u2019r aktab\u2019irob\u2019 ajch\u2019ujksajob\u2019<br \/>\nto\u2019r e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konoj twa\u2019 ni inte\u2019 momento aketpa chokem e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konoj<br \/>\nto\u2019r e rum. I poreso tu\u2019pat e inte\u2019 watar otronte\u2019. I tu\u2019pat e inte\u2019 watix<br \/>\notronte\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 uyet\u2019 ajnerob\u2019 e k\u2019in i e tokb\u2019irob\u2019 twa\u2019 e k\u2019in,<br \/>\naktab\u2019irob\u2019 umen e katata\u2019 dyos. Poreso ja\u2019xob\u2019 ak\u2019ajb\u2019esyanob\u2019 ani tu\u2019t e lusera<br \/>\nyaja\u2019.<\/p>\n<p>Ayan beses unut\u2019i ub\u2019a taka e luna. I che e jente, \u201cKonda e lusera yaja\u2019<br \/>\nunut\u2019i ub\u2019a taka e luna, ja\u2019x inte\u2019 irseyaj ke\u2019 ayan ti\u2019ne k\u2019ani uchamse ub\u2019a tama<br \/>\ne lugarob\u2019. Jayma gerra k\u2019ani ache\u2019na tama e chinamob\u2019.\u201d B\u2019anixto ak\u2019ub\u2019esyanob\u2019,<br \/>\nporke ja\u2019x era e onya\u2019n jente b\u2019an ak\u2019ub\u2019esyanob\u2019 ke\u2019 e luserob\u2019 yaja\u2019 xe\u2019<br \/>\naxanob\u2019 ajch\u2019ujksajob\u2019 to\u2019r e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konoj to\u2019r e rum.<\/p>\n<p>I xe\u2019 kawira ma\u2019chi axanob\u2019, che ke\u2019 k\u2019ajk twa\u2019 ma\u2019chi e\u2019ksijb\u2019a inyajrer o\u2019r<br \/>\ne rum. Porke che ke\u2019 jay e\u2019sijb\u2019a inyajrer, alok\u2019oy tuk\u2019ik\u2019 tuk\u2019ik\u2019xix animal<br \/>\nuwinkir witzirob\u2019 uk\u2019a\u2019pes e b\u2019ak\u2019ab\u2019 to\u2019r e rum. Che ke\u2019 poreso aktab\u2019ir e<br \/>\nluserob\u2019 yaja\u2019 kocha inte\u2019 irseyaj tama u\u2019t e k\u2019in.<\/p>\n<p>Kondak\u2019ix a\u2019nch\u2019akna koche a las kwatro alok\u2019oy otronte\u2019. Upejkob\u2019 tama Ninyo<br \/>\nSan Paskwal. E onya\u2019n jentyob\u2019 ani, kocha a\u2019tix alok\u2019oy e lusera yaja\u2019 to\u2019r e<br \/>\nwitzir, taka ukande\u2019lob\u2019 tu\u2019pat uyototob\u2019 aka\u2019y ak\u2019aj&#8217;b\u2019esyanob\u2019 tu\u2019t. Ya kotorob\u2019<br \/>\nejsto a\u2019nch\u2019akna, porke\u2019 e lusera yaja\u2019 tu\u2019patxix watar e k\u2019in. Ak\u2019aj&#8217;b\u2019esyanob\u2019<br \/>\ntwa\u2019 rnatuk\u2019a\u2019 unumerob\u2019 nyen umaxtakob\u2019. Ak\u2019ajb\u2019esyanob\u2019 tama tuno\u2019r e pak\u2019ab\u2019<br \/>\nto\u2019r e rum.<\/p>\n<p>E lusera xe\u2019 kawa\u2019re Mormore\u2019k\u2019 porke\u2019 nut\u2019ur axanob\u2019 che e jente ke\u2019 syete<br \/>\nluse\u2019rob\u2019 yaja\u2019 axanob\u2019 nut\u2019ur e luse\u2019rob\u2019 yaja\u2019. Ajwank\u2019into atob\u2019oy. Konda che<br \/>\na\u2019nch\u2019akna, e luse\u2019rob\u2019 yaja\u2019 namtz\u2019i\u2019x.<\/p>\n<p>I lo ke\u2019 ma\u2019chi axano\u2019b\u2019, ayan beses kawira o\u2019jri wato\u2019b\u2019 tu\u2019t k\u2019in. B\u2019anix<br \/>\nu\u2019t k\u2019ajk, che ke\u2019 intaka e\u2019spa aturwanob\u2019 tama u\u2019t e k\u2019in.<\/p>\n<p>E kilis ab\u2019ak\u2019ajrna umen e jente konda a\u2019ch\u2019a\u2019n tama u\u2019t e k\u2019in. Porke che<br \/>\nke\u2019 e kilis yaja\u2019, jay ajk\u2019una tyempo umen e dyos, e kilis yaja\u2019 uk\u2019uxi e k\u2019in<br \/>\no\u2019 e luna. I poreso che\u2019nob\u2019 ke konda e k\u2019in o\u2019 e luna a\u2019jpna umen e kilis,<br \/>\nentonses e luna uchompati e pak\u2019a\u2019b\u2019 e konoj to\u2019r e rum twa\u2019 ma\u2019chi ak\u2019ujxob\u2019<br \/>\numen e kilis. Porke che ke\u2019 jay anumuy inte\u2019 diya o\u2019 dos diya, ma tuk\u2019a e<br \/>\nk\u2019in. E\u2019ksijb\u2019a o\u2019r e rum. A\u2019chpa tuno\u2019r animal lo ke\u2019 ayan tama e witzirob\u2019,<br \/>\ntama e marob\u2019, i tuno\u2019r e nawalb\u2019irob\u2019 lo ke\u2019 chamenob\u2019, kocha ya\u2019ch ti\u2019n<br \/>\nak\u2019a\u2019pa chamesb\u2019ir. I e nawal yaja\u2019 ab\u2019ixk\u2019o\u2019b\u2019 i uk\u2019uxob\u2019 e jente<br \/>\nxe\u2019 ab\u2019ixiri to\u2019r e rum.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>30. - Otras se\u00f1ales del Tiempo<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 430-431. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-30-Other-Signs-of-the-Weather-Chorti.pdf\">Fought 30 Other Signs of the Weather Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-30-Other-Signs-of-the-Weather-English-Translation.pdf\">Fought 30 Other Signs of the Weather English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-30-Other-Signs-of-Weather-Spanish-Translation.pdf\">Fought 30 Other Signs of Weather Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>30 Other Signs of the Weather<\/p>\n<p>Konda kawa\u2019re kak\u2019anix anumuy e luna, ja\u2019x konda uk\u2019anitix tres diya o\u2019 dos<br \/>\ndiya twa\u2019 anamtz\u2019a. Konda a\u2019nch\u2019akna, kawira asakojpa to\u2019r tix e witzir. Entonses<br \/>\ne diya xe\u2019 tya\u2019 anumuy, ma\u2019chixto kawira. Pero anumuy taka e k\u2019in. Pero ma\u2019chi<br \/>\nkawira. Porke\u2019 unut\u2019u\u2019b\u2019a taka e k\u2019in. I poreso ma\u2019chi kawira.<\/p>\n<p>Entonses tama dos diya xe\u2019 ma\u2019chi kawira, tamar era e dos noche yaja\u2019,<br \/>\nkonda amaxa\u2019n, kawira ke\u2019 chekerix to\u2019r e witzir. Ja\u2019xto kawa\u2019re ke\u2019 sutpi\u2019x e<br \/>\nluna. Porke\u2019 war anajtran taka e k\u2019in.<\/p>\n<p>E rwede yaja\u2019 ach\u2019a\u2019n tama u\u2019t e k\u2019in, nyen kawira tuk\u2019a ora achekta.<br \/>\nChakchak i yax taren. Kawa\u2019re ke ja\u2019x utaresnib\u2019 e jaja\u2019r. B\u2019an kocha e makchan<br \/>\nxe\u2019 kawira to\u2019r e rum. Konda ma\u2019chi e\u2019ixna, asatpa ak\u2019axi e jaja\u2019r a\u2019xi e tarde.<br \/>\nI konda takar esto anamtz\u2019a e k\u2019in, kawa\u2019re ke ma tuk\u2019a e jaja\u2019r.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":889,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":100,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":""},"class_list":["post-88","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/88","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/users\/889"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=88"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/88\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=88"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}