{"id":97,"date":"2023-11-14T15:30:45","date_gmt":"2023-11-14T21:30:45","guid":{"rendered":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/?page_id=97"},"modified":"2024-03-18T15:16:48","modified_gmt":"2024-03-18T21:16:48","slug":"fought-cap-6","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/fought-cap-6\/","title":{"rendered":"Fought Cap\u00edtulo 6 \u2013 Religi\u00f3n"},"content":{"rendered":"<div class=\"su-heading su-heading-style-default su-heading-align-center\" id=\"\" style=\"font-size:30px;margin-bottom:20px\"><div class=\"su-heading-inner\">Cap\u00edtulo 6 \u2013 Religi\u00f3n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-accordion su-u-trim\"><div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>31. Esquipulas<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 439-461. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-31-New-Years-in-Esquipulas-Chorti.pdf\">Fought 31 New Years in Esquipulas Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-31-New-Years-in-Esquipulas-English-Translation.pdf\">Fought 31 New Years in Esquipulas English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-31-New-Years-in-Esquipulas-Spanish-Translation.pdf\">Fought 31 New Years in Esquipulas Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>31 Esquipulas<\/p>\n<p>I<\/p>\n<p>E b\u2019ajxan nojk\u2019in tama e uk\u2019ajyesyajir e anyo tamar era el kwatro de enero. Aka\u2019y<br \/>\na\u2019xin e jente ta nojk\u2019in Eskipulas.<\/p>\n<p>Konda twi\u2019x ka\u2019xi ta nojk\u2019in, kawixka\u2019r aka\u2019y ulok\u2019se e muxmuxpa\u2019, xe\u2019 kawa\u2019re<br \/>\nsarpat, twa\u2019 kakuchi a\u2019xin ta nojk\u2019in. Kak\u2019ache me\u2019yra twa\u2019 atz\u2019akta kak\u2019uxi esto<br \/>\ntya\u2019 kayo\u2019pa. Konda a\u2019kb\u2019are, twi\u2019x ka\u2019xin, uyusta e ak\u2019ach twa\u2019 kak\u2019uxi ta b\u2019i\u2019r,<br \/>\nugori e b\u2019ut\u2019na\u2019k\u2019, umuxi e ch\u2019aj. Konda turi\u2019x tuno\u2019r, ub\u2019ut\u2019i tama inte\u2019 chijr,<br \/>\nkakucha axin.<\/p>\n<p>Konda kak\u2019otoy tama e chinam Olopa, kamani e kandela ko\u2019choy takar tu\u2019t e katu\u2019,<br \/>\nPastora. Kawirse porke\u2019 che ke\u2019 ixka\u2019rb\u2019ir twa\u2019 e Milagroso. Ya kalok\u2019oy kak\u2019otoy<br \/>\nkawayan ta kojn San Jwan. Ya kak\u2019uxi ak\u2019ach lo ke kalok\u2019se tiko\u2019tot. Ub\u2019aker e<br \/>\nak\u2019ach yaja\u2019 ma\u2019chi kawakta. Kab\u2019asi tama e xe\u2019x twa\u2019 kasuti water tiko\u2019tot, porke<br \/>\nche ke\u2019 jay kawakta e b\u2019ak yaja\u2019, aketpa ume\u2019yn e ak\u2019ach tama e lugar yaja\u2019, i<br \/>\nma\u2019chi at\u2019oxpa tiko\u2019yt.<\/p>\n<p>A\u2019nch\u2019akna kalok\u2019oy tya\u2019 war ka\u2019xi ta b\u2019i\u2019r. Warix kasajka kasi\u2019. Kak\u2019atb\u2019uto\u2019r<br \/>\nkachijr twa\u2019 kache e k\u2019ajk tar tya\u2019 kak\u2019otoy katurwan Eskipula. Kak\u2019otoy ta kohn<br \/>\nSantiyago, tuno\u2019r e jente a\u2019tyob\u2019, porke che ke me\u2019rer ko\u2019choy tu\u2019t e Milagroso<br \/>\njayma ja\u2019x atesb\u2019iron.<\/p>\n<p>Konda kak\u2019otoy ta uti\u2019 chinam, kaka\u2019y kache resar. War kache resar esto<br \/>\nko\u2019choy maku\u2019 usantwaryo. Asta k\u2019a\u2019b\u2019a kache resar, kalok\u2019oy kasajka tya\u2019 twa\u2019<br \/>\nkaturwan. Aka\u2019y kachapi kab\u2019u\u2019r.<\/p>\n<p>Otro diya ka\u2019xi ka\u2019wan tuwam e jente tya\u2019 tzororob\u2019 twa\u2019 kalumuy tu\u2019pat e<br \/>\nkatata\u2019, Milagroso. Porke\u2019 tama e chinam yaja\u2019 wa\u2019r inte\u2019 dyos uk\u2019ab\u2019a Milagroso.<\/p>\n<p>II<\/p>\n<p>Che ke\u2019 dyos yaja\u2019 tajwina tama inte\u2019 u\u2019t yano. Wa\u2019r galan ach\u2019iri\u2019 ub\u2019ujk.<br \/>\nChe ke umorojse ub\u2019a e jente twa\u2019 uwirob\u2019. Pero e dyos yaja\u2019 ma\u2019chi uyakta<br \/>\nub\u2019a twa\u2019 ab\u2019ijchnu\u2019t. Porke che ke ayan ti\u2019ne k\u2019ani utares uwab\u2019u ta uyotot.<\/p>\n<p>III<\/p>\n<p>Konda ixto kay che\u2019na uyotot tu\u2019t e yano yaja\u2019, che ke ma\u2019chi uk\u2019ani twa\u2019<br \/>\naketpa yaja\u2019. Porke\u2019 wa\u2019r inte\u2019 noxi\u2019 alaguna tama uyoryi\u2019r e yano.<\/p>\n<p>Che ke konda a\u2019nch\u2019akna otronte\u2019 diya, a\u2019xin e\u2019rna tama uyotot tya\u2019 ache\u2019na<br \/>\ntwa\u2019 ketpa ani tamar. Mamajchi\u2019 konda a\u2019xin e\u2019rna. Ya\u2019 wa\u2019r tu\u2019yoriyi\u2019r e<br \/>\nalaguna. Inyajrto inyajrto ak\u2019ejcha awa\u2019b\u2019na ta uyotot. Ma\u2019chi aketpa.<\/p>\n<p>IV<\/p>\n<p>E jentyob\u2019 yaja\u2019 che\u2019nob\u2019, \u201cKocha twa\u2019 kache uyotot e katata\u2019 tara? Porke\u2019<br \/>\nme\u2019yra e alaguna. Ma kocha erer porke jay katz\u2019ojiro twa\u2019 era, uch\u2019amyo\u2019n e<br \/>\nsyerpo uwinkir e alaguna.<\/p>\n<p>V<\/p>\n<p>Pero che ke\u2019 inte\u2019 ilama wayk\u2019ijresna umen uwinkir e alaguna. Arob\u2019na tama<br \/>\nuwayak\u2019, \u201cJay utoyye\u2019nob\u2019 koche ink\u2019ani ne\u2019n, erer uchob\u2019i e o\u2019tot.\u201d<\/p>\n<p>VI<\/p>\n<p>E jentyob\u2019 yaja\u2019 kay umorojse ub\u2019ob\u2019. Uturub\u2019ob\u2019 e ak\u2019ach, e ajtzo\u2019, e<br \/>\nujtz\u2019ub\u2019, e kandela, e pan. Umorojse ub\u2019a e ixiktak, kay uchob\u2019 e sa\u2019, ti\u2019n ta<br \/>\nb\u2019ejrja\u2019. Konda turi\u2019x tuno\u2019r, ub\u2019ut\u2019yob\u2019 e sa\u2019 tama e b\u2019ujr, kay ub\u2019asyob\u2019 e<br \/>\nchumpi\u2019 tama e chijr. E ak\u2019ach ukuchyob\u2019 ixin ta uyoriyi\u2019r e alaguna.<\/p>\n<p>Uchob\u2019 kotwan e ilama xe\u2019 wayk\u2019a twa\u2019 (a)k\u2019ajb\u2019esyan tu\u2019t e syerpo yaja\u2019.<\/p>\n<p>VII<\/p>\n<p>Kay k\u2019ajb\u2019esyan e ilama. Uya\u2019re e syerpo, \u201cReyna Santa Kulebrina, Rey<br \/>\nKulebrina, ajk\u2019otoret i yumaret tama e alaguna ira, no\u2019n e pak\u2019ab\u2019 e konojon,<br \/>\nunemb\u2019iron twa\u2019 e ajtichaner dyos, war kayo\u2019pa katojti\u2019 yeset taka uyarak\u2019 e<br \/>\nSanta Magalena xe\u2019 e yumarb\u2019ir tama kawarak\u2019, i taka uchu\u2019 e chojb\u2019esb\u2019ir tyo\u2019b\u2019<br \/>\numen kawinkirar dyos. Ja\u2019x era atwa\u2019nib\u2019ir. Ira awira suturjut. Ch\u2019ama pasark\u2019ab\u2019.<br \/>\nUb\u2019in kak\u2019ajb\u2019esyaj. No\u2019n kachukpa\u2019r twa\u2019 awajk\u2019o\u2019n lugar tya\u2019 ka\u2019chi ingojr otot<br \/>\nta\u2019wejt\u2019ser. Porke\u2019 dyos xe\u2019 achekta tiko\u2019yt b\u2019anix k\u2019ani ak\u2019otori to\u2019r.<\/p>\n<p>Konda ulok\u2019se e ojroner yaja\u2019 e ilama, e alaguna kirikna kocha u\u2019t e k\u2019in.<\/p>\n<p>VIII<\/p>\n<p>Che ke\u2019 b\u2019a\u2019k\u2019ta e chan yaja\u2019 konda uyub\u2019i e k\u2019ab\u2019a\u2019j k\u2019otorer. Konda k\u2019a\u2019pa<br \/>\nk\u2019ajpesyan e ilama, i k\u2019a\u2019pi\u2019x uxuryob\u2019 unu\u2019k\u2019 e ajtzo\u2019 i e ak\u2019ach, achpa e ilama<br \/>\nojron. Uya\u2019re e jente, \u201cEntre ocho diya, ik\u2019ajyes e trabajo.\u201d<\/p>\n<p>IX<\/p>\n<p>Kay ub\u2019isyob\u2019 uwa\u2019rib\u2019 e otot. Uch\u2019ab\u2019o\u2019b\u2019 usanjir, tya\u2019 twa\u2019 utzoryob\u2019 e<br \/>\ntun, water maku\u2019 rum, xe\u2019 ujajchi\u2019b\u2019 e otot. Pero taka e akb\u2019ar, e alaguna tya\u2019<br \/>\nwar o\u2019yojk\u2019i, ak\u2019a\u2019pa uwinchu tuno\u2019r. Konda asakojpa, matuk\u2019a ayan. Ak\u2019a\u2019pa<br \/>\ne\u2019yncha a\u2019xi ta ja\u2019. Konda asakojpa otro diya, a\u2019xin uwirob\u2019, matuk\u2019a ayan xe<br \/>\nuchob\u2019. I b\u2019an tuno\u2019r diya. Kay ojronob\u2019. Che\u2019nob\u2019, \u201cIntaka kasati kab\u2019a. Ma\u2019chi<br \/>\nlok\u2019oy tuk\u2019a uche e ilama ira.\u201d<\/p>\n<p>X<\/p>\n<p>Sutpa wayk\u2019a e ilama. Arob\u2019na tama uwayak\u2019 ke uwinkir e alaguna uk\u2019ani<br \/>\numa\u2019n.<\/p>\n<p>Konda sutpa wayk\u2019a e ilama, umorojse ub\u2019a tuno\u2019r e jente xe\u2019 war apatno\u2019b\u2019.<br \/>\nUya\u2019ryob\u2019 e ilama usajka tama uk\u2019in twa\u2019 una\u2019tob\u2019 kocha uk\u2019ani uma\u2019n e chan<br \/>\nyaja\u2019, jay b\u2019ixir o chamen. Chekta tama e k\u2019in ke b\u2019ixir ak\u2019anna.<\/p>\n<p>XI<\/p>\n<p>I konda chekta ke\u2019 b\u2019ixir jente uk\u2019ani e syerpo, entonses e jentyob\u2019 yaja\u2019<br \/>\nxe\u2019 war apatno\u2019b\u2019 che\u2019nob\u2019, \u201cUk\u2019anya\u2019ch twa\u2019 ko\u2019choy ka\u2019wan, inte\u2019ntyo\u2019nach,<br \/>\nmakuy\u2019r e meskla b\u2019ixir b\u2019ixir.\u201d Porke che ke\u2019 uk\u2019ajtyob\u2019 ani e onya\u2019n jente<br \/>\nke\u2019 e otot yaja\u2019, konda kay jajcha, uwi\u2019rob\u2019 tari maku\u2019 rum. Che ke\u2019 chacha\u2019te\u2019<br \/>\ne winikob\u2019 wa\u2019b\u2019no\u2019b\u2019 tama uyeski\u2019nir, che ke b\u2019ixir b\u2019i xir. E winikob\u2019 yaja\u2019<br \/>\nosena wa\u2019b\u2019no\u2019b\u2019 makuy\u2019r e meskla tya\u2019 jajcha uwo\u2019yrob\u2019.<\/p>\n<p>XII<\/p>\n<p>Esto ke\u2019 uchob\u2019 koche yaja\u2019, entonses achpa e otot tu\u2019ob\u2019. Konda usta twi\u2019x<br \/>\nuk\u2019a\u2019pesob\u2019, jo\u2019tzpa inte\u2019 albanyil tari ta rum. Turuto use\u2019ynyir umenerob\u2019 esto<br \/>\nkone\u2019r. Che ke\u2019 e albanyil yaja\u2019 ajespanya ani.<\/p>\n<p>XIII<\/p>\n<p>Che ke ja\u2019x e syerpo yaja\u2019 kay ch\u2019amwan. B\u2019an ixto k\u2019otoy chekta e chinam<br \/>\nyaja\u2019. Poreso kone\u2019r che e jente ke\u2019 e santwaryo yaja\u2019 to\u2019r alaguna wa\u2019r. Che ke<br \/>\nkonda usta tokto, iraj iraj akirikna koche u\u2019t e k\u2019in, esto ke\u2019 kajcha unu\u2019k\u2019 e<br \/>\nsyerpo umen e milagroso, uyakta e kirikna\u2019r. Kone\u2019r cheker e alambra, sanar<br \/>\nwater to\u2019r e santwaryo, a\u2019xin maku\u2019 rum. Porke\u2019 che ke\u2019 ja\u2019x e chan yaja\u2019<br \/>\nkachar ch\u2019a\u2019r.<\/p>\n<p>XIV<\/p>\n<p>Che\u2019nob\u2019 ani ke\u2019 tarix e tyempo tama e nojk\u2019inob\u2019 me\u2019yra jente kay ketpa<br \/>\nyaja\u2019, winikob\u2019, ixiktak, maxtak. Porke\u2019 che ke\u2019 konda war anumwob\u2019 ta kamarin<br \/>\ntya\u2019 ch\u2019u\u2019r e milagroso tu\u2019t ukurusir, tya\u2019 alumwob\u2019 kotor kotor tu\u2019pat e<br \/>\nmilagroso, che ke ayan ti\u2019ne a\u2019b\u2019tz\u2019a u\u2019t e table takar. O\u2019tz\u2019pa a\u2019xin tama e<br \/>\nalaguna. Ti\u2019n asutpa unu\u2019k\u2019 tu\u2019pat. Che\u2019nob\u2019 ke ja\u2019x tye\u2019ne maja\u2019x inte\u2019ra<br \/>\nub\u2019ijnusyaj. Che ke umen e milagroso asujma unu\u2019k\u2019ob\u2019. Achamo\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>XV<\/p>\n<p>Konda war anumwob\u2019 tu\u2019pat e milagroso tya\u2019 ch\u2019u\u2019r, tuno\u2019r uyakta utuminob\u2019<br \/>\ntu\u2019t. Ti\u2019n uyakta inte\u2019 kandela tu\u2019yejtz\u2019er. Che ke\u2019 twa\u2019 ajk\u2019una mas ukuxtar umen<br \/>\ne dyos yaja\u2019. Porke che ke\u2019 e dyos yaja\u2019 tawar twa\u2019 ulok\u2019se tuno\u2019r mab\u2019anb\u2019anir<br \/>\nlo ke\u2019 ayan tama e winik.<\/p>\n<p>XVI<\/p>\n<p>Poreso tama e nojk\u2019in yaja\u2019 ak\u2019otoy me\u2019yra jente ucho\u2019b\u2019 e penitente twa\u2019<br \/>\nakorpesno\u2019b\u2019 ta umab\u2019anb\u2019anirob\u2019. Tar tokto uti\u2019 e chinam akotwanob\u2019 kotor kotor<br \/>\nto\u2019r upixob\u2019 esto ak\u2019otwob\u2019 tya\u2019 ch\u2019u\u2019r e milagroso. Ti\u2019ne war ak\u2019o\u2019y o\u2019r upix<br \/>\ntya\u2019 r a\u2019xi kotor taka ya, ti\u2019ne b\u2019ut\u2019ur war axanob\u2019 taka ya uwayi usa\u2019ko\u2019b\u2019 tu\u2019t<br \/>\ne rum, ti\u2019n upo\u2019chjor, ti\u2019n usabana twa\u2019 numuy tamar, xe\u2019 war a\u2019xi kotor to\u2019r<br \/>\nupix.<\/p>\n<p>Ti\u2019ne war a\u2019b\u2019tz\u2019a usako uwix a\u2019xi uxich\u2019i delante esto ke\u2019 uk\u2019otesob\u2019 tya\u2019<br \/>\nch\u2019u\u2019r e milagroso, pero ayan ti\u2019n achamay umen e k\u2019o\u2019yer. Che\u2019nob\u2019 ke ja\u2019x e<br \/>\nme\u2019yra umab\u2019anb\u2019anir. Poreso achamay.<\/p>\n<p>XVII<\/p>\n<p>Poreso kwando war alok\u2019oy ta uyototob\u2019, uchob\u2019 resar twa\u2019 matuk\u2019a unumse<br \/>\nub\u2019o\u2019b\u2019 ta b\u2019i\u2019r. Ayan e kurus wa\u2019r a\u2019xin ta b\u2019i\u2019r. Najtokto uwirob\u2019. Aka\u2019y<br \/>\nuk\u2019asyob\u2019 unichir e k\u2019opot, jayma uk\u2019ab\u2019tajte\u2019 uwatz\u2019i unu\u2019k\u2019 uyokob\u2019 tamar.<br \/>\nUch\u2019ab\u2019u uyaktob\u2019 tu\u2019t e krus, twa\u2019 ma\u2019chi ak\u2019o\u2019yob\u2019.<\/p>\n<p>Ti\u2019ne ma\u2019chi utajwi tuk\u2019a ta(ma)r uwatz\u2019i unu\u2019k\u2019 uyok, uwajpi ub\u2019itor uwatz\u2019<br \/>\nunu\u2019k\u2019 uyok tamar. Jayma, uwajpi ingojr tun ub\u2019iti to\u2019r ukejreb\u2019 twa\u2019 uch\u2019ab\u2019u<br \/>\ntu\u2019t e krus. I b\u2019an konda sutpa ta uyototob\u2019.<\/p>\n<p>XVIII<\/p>\n<p>325. E nojk\u2019in yaja\u2019 aka\u2019y tama e primer diya enero. Ti\u2019n a\u2019xi tama el kwatro<br \/>\nayo\u2019pa ta uyotot el ocho. Ti\u2019n a\u2019xi tama el onse ayo\u2019pa tama el kinse ta<br \/>\nuyotot.<\/p>\n<p>331. Kalok\u2019oy ka\u2019xin Eskipula tama e diya martes, i ajcheyajso\u2019b\u2019, e diya tya\u2019<br \/>\nsataron Eskipula tarera, e diya jwebes, uyaryob\u2019 e ixim ta ja\u2019 twa\u2019 e sa\u2019. Tama<br \/>\ne diya byernes uwitrwob\u2019 u\u2019t e ixim. I otro diya xe\u2019 ja\u2019x e sabado sakojpa taka<br \/>\naka\u2019yob\u2019 ub\u2019ik\u2019to\u2019b\u2019. I konda akb\u2019are aka\u2019y uchapyob\u2019.<\/p>\n<p>Tama e diya sabado me\u2019yra upatnarob\u2019 porke\u2019 e ixiktak war uchob\u2019 e sa\u2019,<br \/>\ninmojr aka\u2019y umuxi uk\u2019ujmar e tamal, inmojr war uyusta e chumpi\u2019 i ak\u2019ach. I<br \/>\ne winikob\u2019, inmojr war usik\u2019b\u2019a e si\u2019, inmojr a\u2019xinob\u2019 ta xurlaw twa\u2019 e<br \/>\nb\u2019astamal. Konda ixto turi\u2019x, tuno\u2019r b\u2019uyurb\u2019irix tuno\u2019r e chumpi\u2019, aka\u2019y e ixiktak<br \/>\ntaka e b\u2019as tamal. E tamal, konda a\u2019nch\u2019akna, tak\u2019an.<\/p>\n<p>Ja\u2019xto e winikob\u2019 xe\u2019 turwob\u2019 inte\u2019ntyob\u2019ach alok\u2019oy a\u2019xin ta b\u2019i\u2019r taka e<br \/>\ntamal i e sa\u2019, twa\u2019 uk\u2019uxi xe\u2019 war ayo\u2019pa ta nojk\u2019in. I wak\u2019chetaka asutpa<br \/>\nwater tama otot twa\u2019 uya\u2019re alok\u2019esna e krus. E ixiktak aka\u2019y u\u2019ri ub\u2019ujkob\u2019 xe\u2019<br \/>\npo\u2019chb\u2019ir.<\/p>\n<p>Umek\u2019yob\u2019 e krus alok\u2019oy tu\u2019nib\u2019i\u2019r twa\u2019 o\u2019jtzna u\u2019t i twa\u2019 e b\u2019isirjut e<br \/>\nwinik xe\u2019 war ayo\u2019pa ta nojk\u2019in i e ajresador. E ixik umek\u2019e e krus i e winik<br \/>\nuyujmu e resensaryo taka e ujtz\u2019ub\u2019 kora kora.<\/p>\n<p>Jay ma\u2019chi a\u2019xin atajwino\u2019b\u2019 ta b\u2019i\u2019, uputob\u2019 ingojr kwete tya\u2019 ajambyajrix e<br \/>\notot twa\u2019 ana\u2019tanwa umen e turob\u2019 tama otot kewix ak\u2019otwob\u2019 yo\u2019b\u2019nojk\u2019inob\u2019.<br \/>\nKora kora moror e jente. Tu\u2019t b\u2019i\u2019r akojksanob\u2019 twa\u2019 axob\u2019 tama otot taka (e)<br \/>\nxe\u2019 war ayo\u2019pa ta nojk\u2019in. Porke k\u2019ani uyuch\u2019yob\u2019 e sa\u2019 i twa\u2019 atakarsanob\u2019<br \/>\nuchob\u2019 resar.<\/p>\n<p>Alok\u2019wob\u2019 tu\u2019nib\u2019i\u2019r taka e kurus, xe\u2019 war b\u2019ujkseb\u2019ir umenerob\u2019 makwi\u2019r e<br \/>\notot, twa\u2019 uchob\u2019 resar tu\u2019t. War ub\u2019utz\u2019ob\u2019 u\u2019t taka e ujtz\u2019ub\u2019 esto ke uyosyob\u2019<br \/>\nmaku\u2019. Porke che\u2019nob\u2019 ke\u2019 unawalir e milagroso ak\u2019otoy takarob\u2019 konda war<br \/>\nayo\u2019pa ta uyototob\u2019.<\/p>\n<p>Konda war o\u2019chob\u2019 maku\u2019, e ixik xe\u2019 umek\u2019e e krus i e winik xe\u2019 war<br \/>\nub\u2019utz\u2019a u\u2019t, uk\u2019unir uk\u2019unir axanob\u2019 takar. Konda k\u2019oto\u2019b\u2019 tu\u2019ti\u2019 e pwerta, o\u2019choy<br \/>\ne ixik taka e krus i e winik xe\u2019 war ub\u2019utz\u2019a. Tu\u2019pat o\u2019choy xe\u2019 war uche<br \/>\nresar i e ajyum nojk\u2019in. Tu\u2019pat e resador i e ajyum nojk\u2019in, utokchi ub\u2019a ochoy<br \/>\ntuno\u2019r e sya\u2019n jente xe\u2019 war atakarsanob\u2019 uchob\u2019 resar. Tye\u2019ne ma\u2019chi, aketpob\u2019<br \/>\nto\u2019r tinaj. Akojksanob\u2019 esto ak\u2019a\u2019pa e resar, porke ja\u2019xob\u2019 o\u2019chxo\u2019b\u2019 (?) i ajk\u2019ux<br \/>\ntamalob\u2019.<\/p>\n<p>War ak\u2019otwob\u2019. E ixik ak\u2019otoy tama uti\u2019 uchakte\u2019yr e krus, uwab\u2019u e krus<br \/>\ntu\u2019warib\u2019ir. I uyakta ub\u2019a akotwanob\u2019 tuno\u2019rob\u2019. I e winik xe\u2019 war ub\u2019utz\u2019a u\u2019t e<br \/>\nkrus, esto ak\u2019a\u2019pa e resar. Ya kotorob\u2019 esto ke ma ak\u2019a\u2019pa e resar a\u2019chpo\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>XIX<\/p>\n<p>Konda ixto ak\u2019a\u2019pa e resar, amorojsena tuno\u2019r lo ke\u2019 war atikrumo\u2019b\u2019 taka e<br \/>\najcheyajsa\u2019. O\u2019senob\u2019 inkojtach inkojtach twa\u2019 asujkna e kandela ta ujorob\u2019 tuno\u2019r<br \/>\ne b\u2019ik\u2019it maxtak. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke ja\u2019x uchojb\u2019esyaj e milagroso xe\u2019 war<br \/>\nayo\u2019pa uk\u2019ajtyob\u2019. Ja\u2019x war upuko\u2019b\u2019 taka ti\u2019ne ma\u2019chi ixin ta nojk\u2019in. Konda<br \/>\nk\u2019a\u2019pa, entonses alok\u2019esna e tamal e sa\u2019. Konda ukojkob\u2019 amaxya\u2019n, aka\u2019yob\u2019 taka<br \/>\ne purut ujtz\u2019u\u2019b\u2019. Uputo\u2019b\u2019 e kwete e bomba tuno\u2019r e aldeyob\u2019. Taka e purut<br \/>\nkwete, konda a\u2019kb\u2019are, ak\u2019otoy esto a las dose de la noche e\u2019yryob\u2019.<\/p>\n<p>XX<\/p>\n<p>Porke konda war uputob\u2019 e ujtz\u2019ub\u2019, ja\u2019x e ora xe\u2019 war ak\u2019ajpesyanob\u2019.<br \/>\nUk\u2019ajtyob\u2019 tuno\u2019r lo ke uk\u2019anyob\u2019: ukuxtarob\u2019, unarob\u2019, ub\u2019u\u2019rob\u2019, ute\u2019rar ukafyob\u2019.<br \/>\nUk\u2019ajtyob\u2019 twa\u2019 ma\u2019chi ataki umen e k\u2019in.<\/p>\n<p>Uya\u2019ryob\u2019 e milagroso, \u201cTya\u2019 war kayo\u2019pa, kawire\u2019t. Ajk\u2019u no\u2019n lo ke no\u2019n<br \/>\nkak\u2019ani twa\u2019 ajk\u2019are tuk\u2019a kak\u2019uxi tiko\u2019tot. Manik ja\u2019x sajb\u2019esb\u2019ir tiko\u2019yt. Ajk\u2019u<br \/>\nno\u2019n utok\u2019or ko\u2019yt utok\u2019or kaweroj. Ira awakta o\u2019choy e mwak tiko\u2019tot. Tuno\u2019r<br \/>\nnawal ajmab\u2019anb\u2019an, ne\u2019t ik\u2019otori tu\u2019jor. Yara tama e montanyob\u2019 tya\u2019 matuk\u2019a e<br \/>\npak\u2019ab\u2019 e konoj.\u201d<\/p>\n<p>XXI<\/p>\n<p>Ja\u2019x era e akb\u2019ar yaja\u2019, tama el kinse de enero, ti\u2019ne war anojk\u2019ini taka<br \/>\nuwa\u2019rib\u2019 uyotot, xe\u2019 a\u2019rob\u2019na limosna. Konda ak\u2019axi e k\u2019in to\u2019r e witzir, aka\u2019y e<br \/>\nmuxsa\u2019. War amujxa esto a\u2019kb\u2019are. Konda k\u2019otoy a las nwebe de la noche, aka\u2019y<br \/>\nab\u2019ejrna e sa\u2019 ta ramada. Entonses a las dose de la noche ak\u2019a\u2019pa e k\u2019ajpesyaj.<br \/>\nAka\u2019y apujka e sa\u2019 taka e jente lo ke\u2019 turob\u2019. Asakojpa otro diya, aka\u2019y<br \/>\nawe\u2019se\u2019na tuno\u2019r e jente. Ajk\u2019unob\u2019 e tamal. Konda ak\u2019a\u2019pa e k\u2019uxtamal, aka\u2019y<br \/>\napukujk\u2019i e jente a\u2019xin ta uyototob\u2019.<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>32.  Preparaciones para la Limosna<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 462-470. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-32-Preparations-for-the-Limosna-Chorti.pdf\">Fought 32 Preparations for the Limosna Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-32-Preparations-for-the-Limosna-English-Translation.pdf\">Fought 32 Preparations for the Limosna English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-32-Preparations-for-the-Limosna-Spanish-Translation.pdf\">Fought 32 Preparations for the Limosna Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>32  Preparaciones para la Limosna<\/p>\n<p>Konda ak\u2019otoy e diya e nojk\u2019in xe\u2019 arob\u2019na limosna, ta uchab\u2019i\u2019r umorojse ub\u2019a e<br \/>\nwinikob\u2019 aka\u2019y uchob\u2019 e ramada. B\u2019ajxan a\u2019xinob\u2019 usi\u2019kb\u2019o\u2019b\u2019 e te\u2019 ta k\u2019opot. Ti\u2019n<br \/>\nutares uwoyi\u2019r, ti\u2019n utares uti\u2019, ti\u2019n utares kirij. Uk\u2019echob\u2019 water.<\/p>\n<p>Konda ixto ayo\u2019po\u2019b\u2019 taka e te\u2019 awe\u2019senob\u2019. Konda k\u2019a\u2019pa\u2019 uyob\u2019, entonses aka\u2019yob\u2019<br \/>\nuyoryo\u2019b\u2019 e ch\u2019en twa\u2019 uwab\u2019wo\u2019b\u2019 e oy. Konda ak\u2019a\u2019pa uwab\u2019wob\u2019 uwoyi\u2019r, uk\u2019atb\u2019wob\u2019<br \/>\nuti\u2019, uch\u2019ab\u2019wob\u2019 ukula\u2019tir. Entonses uwab\u2019wo\u2019b\u2019 e chujp. Tama e chujp uk\u2019atb\u2019wob\u2019<br \/>\ninte\u2019 te\u2019 ta ujor twa\u2019 uk\u2019atrib\u2019 e kalson tyob\u2019 twa\u2019 water ub\u2019ajrib\u2019 e kirij.<\/p>\n<p>Konda k\u2019a\u2019pa ub\u2019aryob\u2019 e kirij, uxich\u2019yob\u2019 uyopor e kene\u2019 ta ujor. Unat\u2019yob\u2019 taka ete\u2019<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi o\u2019jresna umen e ik\u2019ar.<\/p>\n<p>Pero e ramada, uk\u2019ajna\u2019r turu upwestir. Ja\u2019x era xe\u2019 uk\u2019ampes ani e onya\u2019n ajyum tama<br \/>\nuwa\u2019rib\u2019 e otot yaja\u2019. Ja\u2019x era e krus xe\u2019 pak\u2019b\u2019ir umener. E krus yaja\u2019 ach\u2019i\u2019 aketpa<br \/>\nnoxi\u2019 te\u2019. I tya\u2019 war e te\u2019 yaja\u2019 inte\u2019to nojk\u2019in ache\u2019 na, ya a\u2019jcha e ramada, porke<br \/>\nuk\u2019ajna\u2019r ketb\u2019ir e pwesto yaja\u2019 twa\u2019 ataka (?) uturi\u2019b\u2019 e sa\u2019 ta e limosna.<\/p>\n<p>Poreso, achamay e tata\u2019b\u2019ir xe\u2019 uk\u2019ajyes e limosna, aketpa e unenb\u2019ir. I ja\u2019x taka, e<br \/>\npwesto yaja\u2019, asutpa uk\u2019ampes. I achamay unenb\u2019ir, e sitz\u2019b\u2019irob\u2019 ja\u2019x taka asutpa<br \/>\nuk\u2019ampesob\u2019. Porke che ke\u2019 e pwesto yaja\u2019 b\u2019an kocha inte\u2019 mesa xe\u2019 twa\u2019 kawe\u2019nib\u2019ir.<\/p>\n<p>Che ke\u2019 ya t\u2019ab\u2019esb\u2019ir upalangana unawalir e rum. Che ke konda war aturub\u2019ana tuno\u2019r sa\u2019,<br \/>\nak\u2019ach, chumpi\u2019 ujtz\u2019ub\u2019, che\u2019nob\u2019 ke koma ke\u2019 to\u2019r e mesa yaja\u2019 war uturub\u2019ob\u2019 tuno\u2019r .<br \/>\nI a\u2019chpa unawalir e rum uch\u2019ami tuno\u2019r lo ke\u2019 war aturub\u2019ana tu\u2019t.<\/p>\n<p>Konda o\u2019sta e ramada yaja\u2019, inte\u2019 diya intake makar wa\u2019r. Otro diya tya\u2019 twa\u2019<br \/>\nakb\u2019are e nojk\u2019in, k\u2019a\u2019patix uchob\u2019 e uya\u2019r aka\u2019yob\u2019 taka e adornasyon. Uchob\u2019 adorner<br \/>\ne aro i e krus i e cha\u2019te\u2019 kandela nukta\u2019. Ja\u2019xto ache\u2019na tuno\u2019r e diya.<\/p>\n<p>I konda ixto ak\u2019axi e k\u2019in to\u2019r e witzir, akimb\u2019una e si\u2019 ta k\u2019ajk twa\u2019 uyari<br \/>\nuyak\u2019rer. Uk\u2019ajna\u2019r usajkob\u2019 e te\u2019 uyob\u2019yob\u2019 xe\u2019 twa\u2019 k\u2019ampesna u\u2019t uk\u2019ajkir taka e<br \/>\nujtz\u2019ub\u2019. Asik\u2019b\u2019ana e murak, e chakajr, e ch\u2019oror, porke\u2019 (e) te\u2019 yaja\u2019 galan aje\u2019ray<br \/>\nu\u2019t, i ma\u2019chi atajpu\u2019t taka e ujtz\u2019u\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Esto ke ak\u2019otoy e ora, aka\u2019y ab\u2019ejrna e sa\u2019, atzojpa uyok e chumpi\u2019 i e ak\u2019ach,<br \/>\nach\u2019ab\u2019na tya\u2019 tzoror e kandela yaja\u2019 i e krus ta uyuxin e barko\u2019b\u2019 yaja\u2019, akotwan e<br \/>\najk\u2019ajpesyaj. I uxte\u2019 e winikob\u2019 aturwanob\u2019 makwi\u2019r e ramada twa\u2019 atakarsanob\u2019 alok\u2019oy<br \/>\nuch\u2019amyob\u2019 u\u2019t e k\u2019ajk tya\u2019 turu t\u2019orb\u2019ir.<\/p>\n<p>I konda ixto axujra unuk\u2019 e chumpi\u2019, ja\u2019x uxuryob\u2019 unuk\u2019, utzopyob\u2019 uyok uwich\u2019<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi atikruma e chumpyob\u2019 yaja\u2019. I e ajk\u2019ajpesyaj, konde war ach\u2019ich\u2019en e<br \/>\nchumpi\u2019, e ch\u2019ich\u2019 yaja\u2019 ak\u2019axi tama e ch\u2019en, e ajk\u2019ajpesyaj turu war ak\u2019ajpesyan<br \/>\ntaka unawalir e rum.<\/p>\n<p>Konda ak\u2019a\u2019pa e xuru nuk\u2019 chumpi\u2019, entonses alok\u2019wob\u2019 tama unye\u2019b\u2019i\u2019rob\u2019 taka e sa\u2019<br \/>\ni u\u2019t e k\u2019ajk. Ti\u2019n uk\u2019eche u\u2019t e k\u2019ajk, ti\u2019n ulat\u2019i e sa\u2019, ti\u2019n uk\u2019eche e ujtz\u2019ub\u2019. Tarixto<br \/>\nuxte\u2019 e winikob\u2019 yaja\u2019 aturwanob\u2019 ajtakarsaj twa\u2019 e ajk\u2019ajpesyaj xe\u2019 pejkb\u2019ir.<\/p>\n<p>Konda ak\u2019a\u2019pa\u2019 ayajra e sa\u2019 tama e ch\u2019en yaja\u2019, i e uch\u2019ich\u2019er e chumpi\u2019,<br \/>\nuch\u2019e\u2019nar e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, konda ixto k\u2019a\u2019pi\u2019x tuno\u2019r, upakb\u2019wob\u2019 ingojr noxi\u2019 tun tamar twa\u2019<br \/>\nma\u2019chi ulajch\u2019i e tz\u2019i\u2019 lo ke\u2019 ayan tama e ch\u2019en.<\/p>\n<p>E ch\u2019en yaja\u2019 ya maker esto ak\u2019otoy anyo. Koche twa\u2019 ak\u2019axi e nojk\u2019in otronyajr<br \/>\nAsutpa upasyob\u2019. I mamajchi erer upijchi e pwesto yaja\u2019, porke che ke at\u2019e\u2019nsan I<br \/>\nporeso jay kana\u2019ta ke\u2019 uturib\u2019 sa\u2019, me\u2019rer kayojko. Porke che ke at\u2019e\u2019nsan, usuti e<br \/>\nch\u2019i\u2019ch\u2019na\u2019k\u2019ir i e sampa\u2019r.<\/p>\n<p>E diya twa\u2019 akb\u2019are e nojk\u2019in ayan me\u2019yra ti\u2019ne war atakarsanob\u2019. Uchob\u2019 tuno\u2019r<br \/>\nlo ke twa\u2019 ak\u2019ampa tama e nojk\u2019in.<\/p>\n<p>Ti\u2019n war upak\u2019i e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, ti\u2019n war axurlawi, ti\u2019n war utz\u2019otyo\u2019b\u2019 e yawal, i e<br \/>\nixiktak war atikrumo\u2019b\u2019 taka e cheyajsa\u2019. Me\u2019yra trabajo two\u2019b\u2019 tama e diya yaja\u2019.<\/p>\n<p>Konda k\u2019otesna e law, aka\u2019y ab\u2019a\u2019nlawyob\u2019 . War ab\u2019astamalyob\u2019 esto ak\u2019otoy a las<br \/>\ndos de la manyana. Matuk\u2019a wayner two\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Ayan inte\u2019 ilama xe\u2019 a\u2019rob\u2019na kapitana ke\u2019 ja\u2019x akanseyan tama tuno\u2019r lo ke<br \/>\nache\u2019npa. Ja\u2019x uche mandar tama tuno\u2019r e ixiktak xe o\u2019ych\u2019umwob\u2019. Ja\u2019xtix k\u2019a\u2019r<br \/>\numener tuk\u2019a\u2019tuk\u2019a\u2019 twa\u2019 che\u2019npa, ke tuk\u2019a ora alok\u2019oy e sa\u2019. I ja\u2019x upuk\u2019i e chocolate<br \/>\nuyari tama e sa\u2019. I e utzutzer e chumpi\u2019 ub\u2019asi tama e law twa\u2019 uche mandar amajka<br \/>\nmaku\u2019 rum tya\u2019 turu upwestir e ch\u2019i\u2019ch, tama e mesa tya\u2019 turub\u2019ana e sa\u2019 i tya\u2019 xujra<br \/>\nunuk\u2019 e chumpyob\u2019. Ma\u2019chi uyakta achokpa e tzutz yaja\u2019. Tuno\u2019r ub\u2019asi. I poreso<br \/>\nuk\u2019ajna\u2019r apejkna twa\u2019 taka uwira tuk\u2019a\u2019tuk\u2019a\u2019 twa\u2019 ache\u2019npa.<\/p>\n<p>I b\u2019an e winikob\u2019, ayan inte\u2019 aturub\u2019ana umen e ajyumnojk\u2019in twa\u2019 uwira<br \/>\ntuk\u2019a\u2019tuk\u2019a\u2019 twa\u2019 ache\u2019npa. Ti\u2019n usakre a\u2019xin ta xurlaw, ti\u2019n usakre a\u2019xin ta tz\u2019otyawal,<br \/>\nti\u2019n uche mandar uche adorner, i ti\u2019n uyajnes a\u2019xin ta taresyaj oyokkene\u2019. Porke<br \/>\nuk\u2019ajna\u2019r turub\u2019ab\u2019ir twa\u2019 uya\u2019re ache\u2019na tuno\u2019r lo ke\u2019 uk\u2019ani tama e nojk\u2019in yaja\u2019.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>33. Ofrenda al Esp\u00edritu de la Tierra<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 471-481. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-33-Offering-to-the-Earth-Spirit-Chorti.pdf\">Fought 33 Offering to the Earth Spirit Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-33-Offering-to-the-Earth-Spirit-English-Translation.pdf\">Fought 33 Offering to the Earth Spirit English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-33-Offering-to-the-Earth-Spirit-Spanish-Translation.pdf\">Fought 33 Offering to the Earth Spirit Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>33 Ofrenda al Esp\u00edritu de la Tierra<\/p>\n<p>Ayan inte\u2019 nojk\u2019in ache\u2019na tama e lugar tya\u2019 ture\u2019n, i maja\u2019x ajrer taka tama e lugar tya\u2019<br \/>\nne\u2019n inture\u2019n, tuno\u2019r e alde\u2019yob\u2019 uchob\u2019 e nojk\u2019in yaja\u2019.<\/p>\n<p>Tama el kinse de enero, tya\u2019 war ayo\u2019pa e jente ta nojk\u2019in Iskipula, ti\u2019 ne una\u2019ta uche<br \/>\nlimosnar uwa\u2019rib\u2019 uyotot tya\u2019 turu tamar era e ajetarde yaja\u2019 tya\u2019 war ayo\u2019pa ta nojk\u2019in.<br \/>\nAka\u2019y amujxa e sa\u2019, ab\u2019ut\u2019k\u2019a e syan ixiktak twa\u2019 uchob\u2019 e sa\u2019, e winikob\u2019 twa\u2019 apatnob\u2019<br \/>\ntama e nojk\u2019in yaja\u2019. Konda ukojkob\u2019 ak\u2019axi e k\u2019in to\u2019r e witzir, koche a las kwatro o a<br \/>\nlas sinko, aka\u2019y e muxsa\u2019, war amujxa esto ak\u2019otoy a las syete o a las ocho.<\/p>\n<p>Konda ixto turi\u2019x e sa\u2019 a\u2019b\u2019i\u2019x pujk\u2019a, aka\u2019y ab\u2019ejrna a\u2019xin ta ramada, tya\u2019 wa\u2019r e ramada.<br \/>\nAyan ti\u2019ne\u2019 uturub\u2019a esto sinkwenta barko, ti\u2019n treynta, ti\u2019n beynte sinko, ti\u2019n kwarenta,<br \/>\npero b\u2019an uturub\u2019ob\u2019. Konda aka\u2019y ab\u2019ejrna e sa\u2019 yaja\u2019 awa\u2019b\u2019na tama u\u2019t e krus tya\u2019 war e<br \/>\nramada atzojra a\u2019xin. Konda k\u2019a\u2019pa awa\u2019b\u2019na e nukta barko xe\u2019 e chi\u2019chi\u2019 sa\u2019, ayajra e pan<br \/>\ntu\u2019jor i e chokolate xe kawa\u2019re kakaw. I entonses water cha\u2019te\u2019 yarob\u2019 b\u2019ik\u2019it ruch, e b\u2019an<br \/>\ntaka, maja\u2019x taka cha\u2019b\u2019 nyen taka pan. E cha\u2019te\u2019 ruch yaja\u2019 che ke ja\u2019x twa\u2019 e anjelob\u2019.<br \/>\nPorke che ke\u2019 e anjelob\u2019 ma\u2019chi uyuch\u2019yob\u2019 me\u2019yra. I awa\u2019b\u2019na inte\u2019 noxi\u2019 barko xe\u2019 utajwi<br \/>\nme\u2019yra e sa\u2019, i e barko yaja\u2019 konda ixto turi\u2019x tuno\u2019r tama e ramada.<\/p>\n<p>K\u2019a\u2019pi\u2019x wa\u2019b\u2019na e sa\u2019 i kacharix uyok e ajtzo\u2019 i utu\u2019 e chumpi\u2019, e ak\u2019ach i<br \/>\nturi\u2019x tuno\u2019r, entonses aka\u2019y, ti\u2019ne\u2019 waru\u2019 e ti\u2019ne\u2019 pejkb\u2019ir twa\u2019 uk\u2019a\u2019 uk\u2019a unumse yaje\u2019<br \/>\ne limosna yaja\u2019 aka\u2019y ak\u2019ajpesyan. War ak\u2019ajpesyan ejsto ak\u2019otoy a las dose de la noche.<br \/>\nPorke\u2019 eyxna aturwan ak\u2019ajpesyan porke\u2019 e ajk\u2019ajpesyaj yaja\u2019 uk\u2019ajna\u2019r apejkna umen e<br \/>\najyumnojk\u2019in. Pero ti\u2019ne ja\u2019xach una\u2019ta kocha twa\u2019 ak\u2019ajpesyan ma\u2019chi upejka otronte\u2019.<br \/>\nPero jay ajyumnojk\u2019in ma\u2019chi una\u2019ta kocha twa\u2019 ak\u2019ajpesyan, upejka otronte\u2019 ti\u2019n<br \/>\nuna\u2019ta. I e ajk\u2019ajpesyaj yaja\u2019, konda war ak\u2019ajpesyan turu, uya\u2019re xe che\u2019no\u2019b\u2019 ke\u2019 e<br \/>\nunawalir e rum.<\/p>\n<p>Che koche\u2019ra: \u201cNwestra madre santisima, tya\u2019 aktab\u2019iret umen e kawinkirar dyos,<br \/>\nxe\u2019 b\u2019ixir turu tu\u2019tk\u2019in, i ne\u2019t uyakte\u2019t, i no\u2019n turo\u2019n war kalajtz\u2019we\u2019t. War kache<br \/>\ntuk\u2019i\u2019kxix takaret, ke\u2019 no\u2019n awiro\u2019n mab\u2019anb\u2019an. Mab\u2019anb\u2019anon, tuk\u2019i\u2019kxix, awira kache.<br \/>\nPero ira k\u2019a\u2019pa\u2019 apasensya. Awiro\u2019n, chojb\u2019eson, ira awiro\u2019n suturjut. Turu b\u2019an<br \/>\nachojb\u2019esyaj tamaron i kone\u2019r no\u2019n e pak\u2019ab\u2019 e konojon warto kak\u2019ajb\u2019we\u2019t taka<br \/>\nkawarak\u2019 tya\u2019 war kat\u2019oxi. I no\u2019n kak\u2019ani ke\u2019 ne\u2019t twa\u2019 achojb\u2019eson; ira (a)wakta ak\u2019axi<br \/>\ne mwak tama kamaxtak i tamaron, tama tuno\u2019r kawarak\u2019 lo ke no\u2019n katurub\u2019a. Tara<br \/>\nkatares kawarak\u2019, kaja\u2019x atwa\u2019nib\u2019ir, i tamar katojti\u2019yeset. Iranon pasarjut i ajk\u2019unon<br \/>\ntuk\u2019a kak\u2019uxi pasark\u2019ab\u2019.<\/p>\n<p>E winik yaja\u2019 aturwan ak\u2019ajpesyan. Me\u2019yra uk\u2019ajpesyaj. Uk\u2019ajti twa\u2019 ma\u2019chi o\u2019choy<br \/>\ne mwak, uk\u2019ajti twa\u2019 ma\u2019chi achamay e ak\u2019ach, uk\u2019ajti twa\u2019 ma\u2019chi achamay e maxtak,<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi ak\u2019axi inte\u2019 mwak tama e otot, porke\u2019 che ke\u2019 poreso atwa\u2019na taka e<br \/>\nujtz\u2019ub\u2019, e chumpi\u2019, e ak\u2019ach. Che ke ja\u2019x utwa\u2019nib\u2019ir twa\u2019 ma\u2019chi uyakta o\u2019choy e<br \/>\nmwak ak\u2019axi tama e otot.<\/p>\n<p>Konda ixto ak\u2019a\u2019pa ak\u2019ajpesyan, entonses aka\u2019y alok\u2019wob\u2019 tu\u2019nye\u2019 b\u2019i\u2019rob\u2019 taka u\u2019t e<br \/>\nk\u2019ajk i e resensaryo. War upu\u2019tz\u2019o\u2019b\u2019 u\u2019t e b\u2019i\u2019r a\u2019xinob\u2019 uk\u2019echob\u2019 inte\u2019nte\u2019 ruch sa\u2019,<br \/>\nuyaryob\u2019 tama unye\u2019b\u2019i\u2019r, i uk\u2019echob\u2019 ko\u2019r u\u2019t k\u2019ajk taka e ujtz\u2019ub\u2019 twa\u2019 uyaryob\u2019 tama<br \/>\ne ch\u2019en tya\u2019 uyoryob\u2019 umenerob\u2019. Porke\u2019 e ch\u2019en yaja\u2019 ayojra kocha\u2019tix anamtz\u2019a e k\u2019in.<br \/>\nAka\u2019y axana ayojra e ch\u2019en tama unye\u2019b\u2019i\u2019rob\u2019. Inte\u2019 ayojra twa\u2019 atujka e sa\u2019 tamar,<br \/>\ninte\u2019 ayojra twa\u2019 aturb\u2019ana u\u2019t e k\u2019ajk tamar tya\u2019 ta apuruy e ujtz\u2019ub\u2019.<\/p>\n<p>I che ke\u2019 yaje\u2019 yarob\u2019 e ch\u2019en yaja\u2019, xe\u2019 atujka e sa\u2019 tar i tya\u2019 turb\u2019an u\u2019t e<br \/>\nk\u2019ajk taka e ujtz\u2019ub\u2019, che ke ja\u2019x kocha inte\u2019 makte\u2019, twa\u2019 ma\u2019chi anumuy e winkir e<br \/>\nmwak o\u2019 tuk\u2019a\u2019xix nawalir lo ke\u2019 k\u2019ani o\u2019choy tama e otot, pero che ke ja\u2019x e sa\u2019<br \/>\nyaja\u2019 i e ujtz\u2019ub\u2019 ja\u2019x komo, ja\u2019x uturub\u2019o\u2019b\u2019 kocha inte\u2019 makte\u2019 twa\u2019 ma tuk\u2019a<br \/>\nanumuy tamar. I los kwatro uyeski\u2019nir unye\u2019b\u2019i\u2019rob\u2019 yaja\u2019 axana uyaryob\u2019 e sa\u2019 tamar i<br \/>\ne ujtz\u2019ub\u2019 taka u\u2019t e k\u2019ajk. Che ke\u2019 kocha inte\u2019 makte\u2019 war umaki u\u2019t uyototob\u2019 tamar<br \/>\nta\u2019 ma\u2019chi o\u2019choy e mwak. I konda.<\/p>\n<p>Pero yaje\u2019 xe\u2019 mas e pwesto xe\u2019 mas me\u2019yra uk\u2019ampi\u2019b\u2019ir ja\u2019x e tya\u2019 wa\u2019r e<br \/>\nramada , porke\u2019 ya wa\u2019r inte\u2019 krus xe\u2019 pak\u2019b\u2019ir uk\u2019ajna\u2019r umenerob\u2019. I tama usuy e<br \/>\nkrus yaja\u2019 ya\u2019 atujka e sa\u2019, ya\u2019 axujra unuk\u2019 e ak\u2019ach, i ajtzo\u2019, I utu\u2019 e chumpi\u2019. Ya<br \/>\natujka inte\u2019rti\u2019 barko e sa\u2019 xe che\u2019nob\u2019 saksa\u2019. I e cha\u2019te\u2019 b\u2019ik\u2019it ruch xe\u2019 che\u2019nob\u2019 ke<br \/>\ntwa\u2019 e anjelob\u2019 ya\u2019 utukyob\u2019 tama usuy e krus yaja\u2019. I konda ixto ak\u2019a\u2019pa tuno\u2019r,<br \/>\nentonses aka\u2019y upukyob\u2019 e sa\u2019 lo ke\u2019 wa\u2019r umenerob\u2019, xe\u2019 e sa\u2019 cheb\u2019ir taka e chab\u2019 i<br \/>\ne pan tu\u2019jor, aka\u2019y upukyob\u2019 taka e jente.<\/p>\n<p>Konda k\u2019a\u2019pa e pukmayaj yaja\u2019 taka e sa\u2019 e jente ayan ti\u2019n a\u2019xin ta uyotot i<br \/>\nayan ti\u2019ne aketpa. Aturwan porke\u2019 ma\u2019chi awayenob\u2019, porke\u2019 e winik xe\u2019 pejkb\u2019ir war<br \/>\nunumse o\u2019 xe\u2019 war ak\u2019ajpesyan taka e rum, ma\u2019chi awayan, porke uk\u2019ajna\u2019r pejkb\u2019ir ke<br \/>\nja\u2019x war unumse e nojk\u2019in yaja\u2019. Tuno\u2019r e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 lo ke\u2019 ayan uk\u2019ani twa\u2019 k\u2019a\u2019pa<br \/>\nuputa ejsto a\u2019nch\u2019akna u\u2019t e rum. I jay me\u2019yra e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, war uputa ak\u2019otoy esto a<br \/>\nlas syete e otro diya.<\/p>\n<p>Entonses e chumpi\u2019 xe\u2019 war achamesna yaja\u2019, e ak\u2019ach, konda ixto ak\u2019a\u2019pa a\u2019che\u2019na<br \/>\ne k\u2019ajpesyaj, entonses ak\u2019ejcha tuno\u2019r e ajtzo\u2019 lo ke\u2019 chamesnob\u2019 yaja\u2019, ak\u2019ejcha a\u2019xin<br \/>\ntya\u2019 war ache\u2019na e kosina, tya\u2019 b\u2019ut\u2019ur ixiktak twa\u2019 uyusto\u2019b\u2019. I aka\u2019y ugoryob\u2019 uchob\u2019<br \/>\ne tamal. I e tamal yaja\u2019, konda che a\u2019nch\u2019akna u\u2019t e rum, wix atak\u2019a e tamal,<br \/>\nentonses aka\u2019y apujka taka e jente xe\u2019 sakojpo\u2019b\u2019 yaja\u2019 ta nojk\u2019in, aka\u2019y ajk\u2019una<br \/>\nuk\u2019uxob\u2019.<\/p>\n<p>I konda ixto ak\u2019a\u2019pa tuno\u2019r e pukmayaj yaja\u2019, entonses alok\u2019oy e winik xe\u2019 war<br \/>\nak\u2019ajpesyan, alok\u2019oy a\u2019xin ta uyotot. A\u2019jk\u2019una ingojr b\u2019ujr usa\u2019 twa\u2019 uk\u2019eche a\u2019xin ta<br \/>\nuyotot, i ajk\u2019una inkojt \u2019orti\u2019 e ak\u2019ach uk\u2019eche a\u2019xin i ajk\u2019una e tamal twa\u2019 uk\u2019eche<br \/>\na\u2019xin ta uyotot. Porke che ke\u2019 kocha uk\u2019ajna\u2019r pejkb\u2019ir i ajk\u2019una me\u2019yra tuno\u2019r lo ke\u2019<br \/>\nwar aturb\u2019ana yaja\u2019. Ja\u2019xto era, tama e lugarob\u2019 ti\u2019ne una\u2019ta anojk\u2019ini tama uwa\u2019rib\u2019<br \/>\nuyotot.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>34. El nacimiento del sol<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 482-486. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-34-Birth-of-the-Sun-Chorti.pdf\">Fought 34 Birth of the Sun Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-34-Birth-of-the-Sun-English-Translation.pdf\">Fought 34 Birth of the Sun English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-34-Birth-of-the-Sun-Spanish-Translation.pdf\">Fought 34 Birth of the Sun Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>34 El nacimiento del sol<\/p>\n<p>Otronte\u2019 nojk\u2019in ache\u2019na tama e dose de marso. Che ke\u2019 tama e diya yaja\u2019, e<br \/>\nukuxna\u2019r e k\u2019in xe\u2019 ujanch\u2019akneson to\u2019r e rum. Che ke e k\u2019in yaja\u2019 maja\u2019x inte\u2019ra<br \/>\nuk\u2019ab\u2019a\u2019 Xe\u2019r e mas na\u2019tanb\u2019ir umen e jente turu tama Jesu Kristo. Che ke konda war<br \/>\na\u2019nch\u2019akna uk\u2019ab\u2019a\u2019 Ninyo Redentor de Mundo. I inte\u2019 k\u2019ab\u2019a\u2019 Ninyo de Pestejo, i inte\u2019<br \/>\nk\u2019ab\u2019a\u2019 San Gregoryo Ajtz\u2019ab\u2019tesyaj, i inte\u2019 k\u2019ab\u2019a\u2019 San Antonyo de Justisya, i inte\u2019<br \/>\nNinyo de Kustodyo, i inte\u2019 Ninyo de Rejujyo, i inte\u2019 Ninyo San Paskwal, i inte\u2019<br \/>\nNinyo de Sokorro, i inte\u2019 Ninyo Kreador. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 a kada ora intyach\u2019ix uk\u2019ab\u2019a\u2019.<\/p>\n<p>E luna turu uk\u2019ab\u2019a\u2019 umenerob\u2019 tama Reyna Santa Mariya. I inte\u2019 Reyna Piyedad, i<br \/>\ninte\u2019 Reyna Karidad, i inte\u2019 e Reyna de Sokorro, Reyna de Justisya, Reyna de<br \/>\nKustodyo. Porke che ke\u2019 e luna ixka\u2019rb\u2019ir twa\u2019 e San Gregoryo.<\/p>\n<p>Che\u2019nob\u2019 ke konda kachamay, no\u2019n e winikon, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 konda kak\u2019otoy tya\u2019<br \/>\nturu e dyos, che ke\u2019 ja\u2019x e Reyna a\u2019tz\u2019o tamaron, no\u2019n e winikon. I e ixiktak<br \/>\na\u2019jtz\u2019o\u2019b\u2019 umen e Jesu Kristo. Che\u2019nob\u2019 ke konda ak\u2019a\u2019pa a\u2019jtz\u2019a, ayajra ta k\u2019ajk xe<br \/>\na\u2019rob\u2019na Purgatoryo esto ke atz\u2019akta anyo kocha e chamen.<\/p>\n<p>Konda k\u2019a\u2019pi\u2019x utoyi tuno\u2019r umab\u2019anb\u2019anir, entonses ak\u2019otoy e anjelob\u2019 ach\u2019ujya\u2019<br \/>\nlok\u2019oy ta uya\u2019m e k\u2019ajk twa\u2019 aturwan taka e dyos. Porke che ke\u2019 e k\u2019ajk yaja\u2019<br \/>\nturb\u2019ab\u2019ir umen e dyos, ke\u2019 ja\u2019x uputa i upoki tuno\u2019r mab\u2019anb\u2019anir lo ke\u2019 ayan<br \/>\ntamaron. Che ke\u2019 aktab\u2019ir umene dyos, ke\u2019 ja\u2019x e lugar tya\u2019 atwa\u2019npa tuno\u2019r<br \/>\nmab\u2019anb\u2019anir xe\u2019 ache\u2019npa ani to\u2019r e rum. Poreso e jente ak\u2019ajpa ak\u2019ajpa ak\u2019ajpesyanob\u2019<br \/>\ntu\u2019t. Che ke\u2019 twa\u2019 ma\u2019chi a\u2019jtz\u2019o\u2019b\u2019 me\u2019yra konda achamo\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Tarix e tyempo, tye\u2019ne winikob\u2019ix ejk\u2019ar ejk\u2019ar ak\u2019ajpesyanob\u2019. Najt k\u2019ani a\u2019nch\u2019akna<br \/>\na\u2019chpa taka tu\u2019t uch\u2019aktyo\u2019b\u2019 a\u2019xin akotwanob\u2019 ta upat otot. Utz\u2019ajb\u2019es ukande\u2019lob\u2019 aka\u2019y<br \/>\nak\u2019ajb\u2019esyanob\u2019 tu\u2019t. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ani ke ja\u2019x e yumarb\u2019ir tama tuno\u2019r lo ke\u2019 ayan.<br \/>\nB\u2019anto esto\u2019 kone\u2019r.<\/p>\n<p>Poreso tama el dose de marso me\u2019yra ti\u2019ne uche e nojk\u2019in yaja\u2019. Uputa e kwete,<br \/>\nuturb\u2019o\u2019b\u2019 e kandela, e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, e sa\u2019, uxuryo\u2019b\u2019 unuk\u2019 e chumpi\u2019.<\/p>\n<p>Xe\u2019 kayto u\u2019mb\u2019i ukontajob\u2019, lo ke\u2019 uk\u2019ajtyob\u2019 ani i tuno\u2019r lo ke\u2019 inwira uchob\u2019,<br \/>\nkonda war ak\u2019ajb\u2019esyanob\u2019, ja\u2019x e k\u2019ab\u2019o\u2019b\u2019 ira, kochyach ma\u2019chix turob\u2019: Jwelis<br \/>\nGonsales, e Damasyo Lopes, e Krus Suchete, e Santyago de Rosa, Nakleto Ramires,<br \/>\nPedro Morales, Felisyana Suchete, Narsiso Albares.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>35. Oraciones al sol<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 487-490. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-35-Prayers-to-the-Sun-Chorti.pdf\">Fought 35 Prayers to the Sun Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-35-Prayers-to-the-Sun-English-Translation.pdf\">Fought 35 Prayers to the Sun English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-35-Prayers-to-the-Sun-Spanish-Translation.pdf\">Fought 35 Prayers to the Sun Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>35 Oraciones al sol<\/p>\n<p>E k\u2019ajb\u2019esyaj xe ache\u2019na taka e k\u2019in, ache\u2019na a las sinko de la manyana. Ja\u2019x e ora xe\u2019<br \/>\nerer uk\u2019ajtyob\u2019 takar lo ke\u2019 k\u2019ani uk\u2019ajtyob\u2019.<\/p>\n<p>Uya\u2019ryob\u2019, \u201cKatata\u2019 dyoset. Ne\u2019t kayumaret tu\u2019t k\u2019in. Ajk\u2019in ajk\u2019in, itz\u2019a\u2019b\u2019tesyan<br \/>\ntiko\u2019r. Mejk\u2019ar katoyi achojb\u2019esyaj lo ke\u2019 ache takaron. Tuno\u2019r e ajk\u2019in; ma kocha<br \/>\ntwa\u2019 katoye\u2019t.\u201d<\/p>\n<p>Pero kana\u2019ta ke\u2019 uchu\u2019 ya ob\u2019ok\u2019na\u2019rte\u2019 xe\u2019 chojb\u2019esb\u2019ir amen to\u2019r e rum, no\u2019n e b\u2019ak\u2019ab\u2019<br \/>\ne konojon kache tuminb\u2019ir twa\u2019 kache ofreser to\u2019yt, kocha inte\u2019 twa\u2019nib\u2019ir ta\u2019b\u2019a. Porke\u2019<br \/>\nne\u2019t era achojb\u2019es to\u2019r e rum. I kawarak\u2019 tya\u2019 war awajk\u2019o\u2019n to\u2019r e rum. Kone\u2019r ira tya\u2019<br \/>\nturo\u2019n, katz\u2019intz\u2019a tama kawalma. Taka uk\u2019unir kaweroj, turo\u2019n kapete kab\u2019a to\u2019yt.<\/p>\n<p>Iranon kone\u2019r pasarjut, ch\u2019ama pasark\u2019ab\u2019 lo ke\u2019 turu kamener ta utajn e nwestra madre<br \/>\nsantisima. Iranon tya\u2019 war kak\u2019eche kak\u2019ab\u2019 to\u2019yt. Kone\u2019r pasark\u2019ab\u2019 k\u2019eche ak\u2019ab\u2019<br \/>\ntiko\u2019r taka tuno\u2019r ayajtzaj.<\/p>\n<p>Ira awakto\u2019n kak\u2019axi ta uk\u2019ab\u2019 e malombre, i ta uk\u2019ab\u2019 tuno\u2019r ajnawal mab\u2019anb\u2019an. Jay<br \/>\nayan tya\u2019 turu kapya\u2019rob\u2019, uyujta uxeror musi\u2019k\u2019ob\u2019 tiko\u2019r. Pero ne\u2019t tawaret twa\u2019<br \/>\nakorpeson tama tuno\u2019r xeror musi\u2019k tya\u2019 watar tiko\u2019r. Ira awakta ak\u2019ek\u2019o tya\u2019 turo\u2019n<br \/>\nmakwi\u2019r ko\u2019tot taka yarob\u2019 kamaxtak i tama kawarak\u2019 tya\u2019 war kat\u2019oxi. Tuno\u2019r mwak tya\u2019<br \/>\nwater tiko\u2019r, ujtanchik ta uch\u2019u\u2019r montanya, tya\u2019 matuk\u2019a e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konoj.<\/p>\n<p>No\u2019n ma tawaron tya\u2019 asote e kastigo. Ajk\u2019uno\u2019n utok\u2019or ko\u2019yt, tok\u2019or kaweroj, i<br \/>\nuk\u2019ek\u2019onib\u2019 ko\u2019k, uk\u2019ek\u2019onib\u2019 kak\u2019ab\u2019, tya\u2019 war aku\u2019myan e\u2019iximyan e b\u2019ak\u2019ab\u2019 e konoj.<br \/>\nIra ak\u2019a\u2019pa apasensya takaron. Ch\u2019ujk\u2019unon ejk\u2019ar ejk\u2019ar taka tuno\u2019r ak\u2019unersyaj.<\/p>\n<p>Konda war apuruy e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 i e kandela, uch\u2019ujk\u2019wob\u2019 jay war at\u2019ab\u2019ay ub\u2019utz\u2019a\u2019r<br \/>\ntichan i uwarar e k\u2019ajk tama e kandela. I jay e kandela war o\u2019yk\u2019i o\u2019 war aju\u2019cha<br \/>\nme\u2019yra, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 ma\u2019chi war o\u2019b\u2019na tuk\u2019a war uk\u2019ajtyob\u2019, o ke\u2019 ayan chi k\u2019ani<br \/>\nachamay tama e otot.<\/p>\n<p>Entonses usik\u2019b\u2019ob\u2019 inte\u2019 ajk\u2019in twa\u2019 uk\u2019ini uwira tuk\u2019a k\u2019ani anumuy tama e otot.<br \/>\nJay ma, a\u2019xob\u2019 twa\u2019 ti\u2019n ayan unaype twa\u2019 uche adebinar lo ke\u2019 a\u2019xi anumuy tama<br \/>\ne otot. Jay chekta k\u2019ani achamay, entonses aka\u2019y taka e purut kandela ejk\u2019ar ejk\u2019ar.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>36. Semana santa en Esquipulas<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 491-499. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-36-Holy-Week-in-Esquipulas-Chorti.pdf\">Fought 36 Holy Week in Esquipulas Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-36-Holy-Week-in-Esquipulas-English-Translation.pdf\">Fought 36 Holy Week in Esquipulas English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-36-Holy-Week-in-Esquipulas-Spanish-Translation.pdf\">Fought 36 Holy Week in Esquipulas Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>36 Semana santa en Esquipulas<\/p>\n<p>Inte\u2019 nojk\u2019in anumuy tame e abril xe\u2019 arob\u2019na Semana Santa. Me\u2019yra jente a\u2019xin otronyajr<br \/>\nta nojk\u2019in Eskipula. Ti\u2019ne ma\u2019chi\u2019 ixin tama enero ja\u2019xto a\u2019xin tama e abril. Alok\u2019oy ta<br \/>\nuyotot tama e diya martes ak\u2019otoyob\u2019 myerkoles twa\u2019 ya\u2019 turo\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Juebes a las ocho ak\u2019ejcha amajka e Nasareno tama inte\u2019 otot najtir tama uti\u2019 e chinam. E<br \/>\notot yaja\u2019 tuni tama karsel. Ya umakyo\u2019b\u2019 uwab\u2019o\u2019b\u2019.<\/p>\n<p>Ja\u2019x era e ora yaja\u2019 tya\u2019 umakyo\u2019b\u2019 e Nasareno, che ke\u2019 amaktz\u2019a e Glorya. Ya makar wa\u2019r<br \/>\na\u2019xi tuno\u2019r e tarde esto otro diya. Tama e diya byernes ulok\u2019syob\u2019 uxantajresob\u2019 tama<br \/>\ntuno\u2019r e ka\u2019yob\u2019 ta e chinam.<\/p>\n<p>Ak\u2019ayna umen e pagre tya\u2019 war axantajresna ta kaye. A\u2019rob\u2019na, \u201cBurro! Kabayo!Orejon!\u201d<br \/>\nporke\u2019 che ke ja\u2019x uchoni utata\u2019. I tu\u2019pat water uxte\u2019 maxtak. War uxek\u2019yo\u2019b\u2019 taka e jarar<br \/>\nxe\u2019 uk\u2019echob\u2019, tz\u2019apar e klabo umenerob\u2019 tama u\u2019jor e jarar. War axanob\u2019 i war uxek\u2019yo\u2019b\u2019<br \/>\nub\u2019aker upat e Nasareno.<\/p>\n<p>I tya\u2019 ak\u2019oto\u2019b\u2019 tya\u2019 twa\u2019 uwab\u2019wo\u2019b\u2019 e\u2019iri, water inte\u2019 winik taka inte\u2019 esponja<br \/>\ntauk\u2019ab\u2019. Ub\u2019uri tama yanyelina (?) uch\u2019ub\u2019a ta uyej e Nasareno ejsto ke\u2019 b\u2019an uk\u2019echob\u2019<br \/>\nak\u2019otoy tama e otot xe\u2019 che\u2019nob\u2019 karsel. I jit\u2019ir unak\u2019 umenerob\u2019 tama e laso i taka<br \/>\ninte\u2019 krus to\u2019r ukejreb\u2019.<\/p>\n<p>I tarer e diya yaja\u2019 ak\u2019ejcha e Jesus Nasareno, xe\u2019 ja\u2019x e ora, a las syete, konda Amajka<br \/>\ne Glorya. Tama e diya yaja\u2019 mamajchi\u2019 erer apatna, nyen twa\u2019 ati, nyen ta umori usi\u2019.<br \/>\nChe\u2019nob\u2019 ke utakryob\u2019 e ma\u2019lo\u2019b\u2019 achamsan.<\/p>\n<p>Poreso ti\u2019ne k\u2019anto a\u2019ti i k\u2019anto umori usi\u2019, a\u2019xin akb\u2019arto umori usi\u2019. Ererto a\u2019ti.<br \/>\nKonda uyub\u2019yo\u2019b\u2019 a\u2019jkesna e kampana ta e chinam, che\u2019nob\u2019 ke\u2019 warix amajka e Glorya.<\/p>\n<p>E ora yaja\u2019 mamajchi\u2019 erer apatna, nyen erer a\u2019ti, porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke jay a\u2019tyob\u2019,<br \/>\namaktz\u2019a uchikinob\u2019, porke\u2019 maker e Glorya. Ukojko\u2019b\u2019 esto otro diya, tama e diya<br \/>\nsabado.<\/p>\n<p>Ak\u2019otoy e diya byernes. Tama e diya byernes ach\u2019u\u2019b\u2019na e santo entyerro, xe\u2019<br \/>\nche\u2019nob\u2019 San Manwel de Mesiyas.<\/p>\n<p>Konda ak\u2019otoy a las ocho, ulok\u2019syob\u2019 uxantajresob\u2019 ta kaye. Uk\u2019eche uch\u2019ub\u2019o\u2019b\u2019 to\u2019r<br \/>\ninte\u2019 santar. Ukojkob\u2019 ak\u2019otoy a las kwatro. Uyemsyob\u2019 tu\u2019t e krus ub\u2019ityob\u2019 a\u2019xin<br \/>\nuwab\u2019ob\u2019 ta iglesya.<\/p>\n<p>A las tres de la tarde alok\u2019oy cha\u2019te\u2019 birjen i e apostolob\u2019. Ab\u2019ijta a\u2019xob\u2019 ta<br \/>\nparrokya tya\u2019 ch\u2019a\u2019r e San Manwel. I ixto yaja\u2019 santarob\u2019 a\u2019xi e tarde. A las sinko de<br \/>\nla tarde alok\u2019esna otronyajr e San Manwel, i e birjenob\u2019 e apostolob\u2019. Inte\u2019ra<br \/>\nalok\u2019wob\u2019 ab\u2019ijta axinob\u2019 uk\u2019unir uk\u2019unir.<\/p>\n<p>War uchob\u2019 resar tu\u2019r a kada otot taka e adornado uti\u2019 e pwerta taka uyopor e<br \/>\ntajte\u2019. I wa\u2019r e mesa umenerob\u2019. I ak\u2019otoy awa\u2019b\u2019na e dyosob\u2019 yaja\u2019 xe\u2019 war ab\u2019ijta<br \/>\na\u2019xob\u2019. Ak\u2019otoy esto a las dose de la noche o\u2019seno\u2019b\u2019 makwi\u2019r e santwaryo.<\/p>\n<p>Konda war o\u2019sena tama e iglesya, umorojse ub\u2019a e jente. Uchob\u2019 resar. Ayan inte\u2019<br \/>\nKostumbre una\u2019to\u2019b\u2019. Ayan ti\u2019ne utares e nar xe\u2019 ch\u2019i\u2019ch\u2019 u\u2019t twa\u2019 ulukb\u2019a ta uk\u2019ab\u2019 e<br \/>\nkrus tya\u2019 ch\u2019u\u2019r e San Manwel. Ti\u2019n utares uch\u2019um usik\u2019b\u2019a xe\u2019 xoyoyoj unuk\u2019.<br \/>\nUch\u2019ub\u2019a ta uyejtz\u2019er tya\u2019 kachar ch\u2019u\u2019r. Ti\u2019n utares ku\u2019m ulub\u2019a tu\u2019t, porke\u2019 che ke<br \/>\nja\u2019x yumarb\u2019ir tama tuno\u2019r lo ke\u2019 ayan.<\/p>\n<p>Poreso e jente, konda war ach\u2019amwob\u2019, ukete unarob\u2019 ti\u2019ne galanik saksak u\u2019t, ti\u2019<br \/>\nne yaxnar, ti\u2019ne chaknar, porke che ke\u2019 ja\u2019x uch\u2019ich\u2019er e Jesu Kristu.<\/p>\n<p>Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 tama uch\u2019ich\u2019er e Jesu Kristo, chekta tuno\u2019r b\u2019u\u2019r, nar, ch\u2019um,<br \/>\nsik\u2019ab\u2019, kene\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 e dyablo utajwi ub\u2019a tama inte\u2019 diya taka e Jesu Kristo.<br \/>\nUya\u2019re e Jesu Kristo, \u201cKachi\u2019k probar kab\u2019a. Kawira chi mas imb\u2019utz uch\u2019ich\u2019er.\u201d<\/p>\n<p>Che ke uxuri ub\u2019a e dyablo. I tama uch\u2019ich\u2019er e dyablo ya lok\u2019oy tuno\u2019r animal<br \/>\nxe\u2019 mab\u2019anb\u2019an: chan, manakuch, juj, ub\u2019i\u2019, ajpat. I ja\u2019xto uch\u2019ich\u2019er e Kristo ya lok\u2019oy<br \/>\ne jinaj, b\u2019u\u2019r, sik\u2019ab\u2019, ch\u2019um.<\/p>\n<p>Poreso e jente ak\u2019ub\u2019esyanob\u2019 esto kone\u2019r. Porke\u2019 b\u2019an ani ak\u2019ub\u2019esyan e onya\u2019n<br \/>\njente tarix e tyempo. Pero inte\u2019to nojk\u2019in uchob\u2019 insolo taka ujtz\u2019u\u2019b\u2019, kandela, sa\u2019.<br \/>\nTama e nojk\u2019inob\u2019 yaja\u2019, tya\u2019 war ayo\u2019pa e jente Eskipula kora kora amorokna axano\u2019b\u2019<br \/>\nuchob\u2019 resar tama e ototob\u2019. I kora kora aji\u2019k\u2019na e witzirob\u2019 umen e syan kwete e<br \/>\nbomba tya\u2019 war awitk\u2019esna tama e alde\u2019yob\u2019.<\/p>\n<p>Ja\u2019xob\u2019, txe\u2019nob\u2019 ke\u2019 promesa uchob\u2019 taka e Milagroso twa\u2019 a\u2019jk\u2019unob\u2019 tuk\u2019ik\u2019 tuk\u2019ik\u2019<br \/>\nxe\u2019 uk\u2019ajtyob\u2019. Che ke\u2019 twa\u2019 a\u2019jk\u2019are u\u2019t uyototob\u2019. Poreso uturub\u2019ob\u2019 tuk\u2019ik\u2019 xix.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>37. El exorcismo del xiximay<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 500-505. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-37-Exorcism-of-the-Xiximai-Chorti.pdf\">Fought 37 Exorcism of the Xiximai Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-37-Exorcism-of-the-Xiximai-English-Translation.pdf\">Fought 37 Exorcism of the Xiximai English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-37-Exorcism-of-the-Xiximai-Spanish-Translation.pdf\">Fought 37 Exorcism of the Xiximai Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>37 El exorcismo del xiximay<\/p>\n<p>Ulok\u2019esyajir e xiximay.<\/p>\n<p>Ayan inte\u2019 nojk\u2019in ache\u2019na tama e julyo. Pero che\u2019 nob\u2019 mukur nojk\u2019in. Ma\u2019chi<br \/>\nuk\u2019anyob\u2019 twa\u2019 amorojk\u2019i e jente, porke\u2019 maja\u2019x me\u2019yra tuk\u2019a aturb\u2019ana: ajrer taka<br \/>\ninte\u2019 barko sa\u2019, i beynte sinko bamba ujtz\u2019u\u2019b\u2019, cha\u2019gojr ma\u2019k\u2019 sa\u2019. Uch\u2019ab\u2019wob\u2019 inkojt<br \/>\nnoxi\u2019 pa\u2019, upotz\u2019yo\u2019b\u2019 tama e sa\u2019 uwab\u2019wob\u2019 tama u\u2019t e cha\u2019 tya\u2019 ache\u2019na e ju\u2019ch.<\/p>\n<p>Entonses aka\u2019y ub\u2019utz\u2019o\u2019b\u2019 tuno\u2019r u\u2019t e cha\u2019, uti\u2019 e k\u2019ajk, o\u2019r e ch\u2019ujb\u2019enob\u2019, e<br \/>\nb\u2019ejtob\u2019, e barko\u2019b\u2019, e b\u2019ujrob\u2019. Ub\u2019utz\u2019ob\u2019 u\u2019t e te\u2019 tya\u2019 war unarob\u2019, tuno\u2019r upat e<br \/>\notot axana ub\u2019utz\u2019ob\u2019. Umorojsyob\u2019 tuno\u2019r e maxtak, tuno\u2019r lo ke\u2019 turob\u2019 tama e otot.<\/p>\n<p>Konda ak\u2019a\u2019pa ab\u2019utz\u2019a\u2019na tuno\u2019r upat e otot, ub\u2019utz\u2019o\u2019b\u2019 tuno\u2019r ukororte\u2019ir unarob\u2019.<br \/>\nTwa ixto alok\u2019esna e xiximay makwi\u2019r e otot, alok\u2019oy e ixik pakaxpat pakaxpat. E<br \/>\nwinik war ub\u2019utz\u2019a\u2019 unuk\u2019 uyok e ixik, kora kora uyujmu e resensaryo tama utye\u2019b\u2019i\u2019r<br \/>\ntya\u2019 war a\u2019xin e ixik pakaxpat. Che\u2019nob\u2019 ke\u2019 e ixik yaja\u2019 komo ke ja\u2019x e xiximay.<br \/>\nWar alok\u2019esna makwi\u2019r e otot, war ak\u2019ayna, ak\u2019ejcha alok\u2019oy.<\/p>\n<p>Che twa\u2019, \u201cDonya Antesesarya! Rey Antesesaryo! Ninyo Antesesaryo! Ninya<br \/>\nAntesesarya! Kone\u2019r tya\u2019 war intoyo\u2019x, choki\u2019k aktanik nyo\u2019tot tya\u2019 turo\u2019x. War<br \/>\nisajb\u2019es tuk\u2019a ink\u2019uxi ta nyo\u2019tot taka nimaxtak. No\u2019x ma\u2019chi\u2019 ina\u2019ta kob\u2019a ko\u2019yer war<br \/>\nintajwi tama nipatna\u2019r. I no\u2019x b\u2019an yu\u2019t era. Turo\u2019x war isajb\u2019es makwi\u2019r nyo\u2019tot. Imen<br \/>\ntaka war ukachnak\u2019i wi\u2019nar nimaxtak tu\u2019t nyo\u2019tot. Pero kone\u2019r inwajko\u2019x itwa\u2019nib\u2019ir<br \/>\nilok\u2019er. Incho\u2019x uyentar tama uk\u2019ab\u2019a\u2019 e ajtichaner dyosob\u2019.\u201d War o\u2019jron i war ub\u2019utz\u2019a\u2019<br \/>\nu\u2019t e b\u2019i\u2019r tya\u2019 war a\u2019xin e ixik.<\/p>\n<p>Uya\u2019re e xiximay, \u201cJa\u2019x era atwa\u2019nib\u2019ir, alok\u2019er, Donya Antesesarya, kone\u2019r ixketpa<br \/>\nta uk\u2019ab\u2019 e anjelob\u2019, ta uk\u2019ab\u2019ob\u2019 twa\u2019 ixketpa Apunte Raya, i Apunte Senteyo. Tya\u2019<br \/>\nturo\u2019x, warix sajb\u2019esyan tama e lugarob\u2019. Pero e anjel San Gabryel, e anjel Santo<br \/>\nTomas, e San Migel arkanjel, tya\u2019 war kak\u2019ajpes ik\u2019ab\u2019a\u2019, tu\u2019jor e ajpya\u2019rob\u2019 ira. Kone\u2019r<br \/>\ntya\u2019 war inturb\u2019a ta ik\u2019ab\u2019, chenik uyentar, Apunte Raya, Apunte Senteyo, chik k\u2019ek\u2019ok<br \/>\ntama uch\u2019u\u2019r e nojmontanya, e yaxmontanya.<\/p>\n<p>I ixto nik ak\u2019ek\u2019o tya\u2019 galan ayaxmujri e lugar, i ixto ayan e\u2019nchu\u2019ren ya rum<br \/>\ne\u2019nchu\u2019ren ch\u2019a\u2019n. Kocha ixto xe\u2019 a\u2019jk\u2019are, tuno\u2019r ajk\u2019ujxa\u2019r, i ixto nik awi\u2019ri, e donya<br \/>\nsesarya i e rey sesaryo. Tama uk\u2019ab\u2019a\u2019 tuno\u2019r e anjelob\u2019, inwajnesox ixlok\u2019oy tu\u2019t<br \/>\nnyo\u2019tot. Tya\u2019 turu, tzajtix u\u2019t tzajtix uyeroj, tya\u2019 turo\u2019x.<\/p>\n<p>Warix sajb\u2019esyan tama u\u2019t uyotot i tama tuno\u2019r e lugarob\u2019 twam e pak\u2019ab\u2019 e konoj<br \/>\nto\u2019r e rum, donya sesarya antasedor, don sesaryo antasedor, ninyo sesaryo, ninya<br \/>\nsesarya. Iranik ib\u2019i\u2019r tama e ixner k\u2019in, tama e nojmontanya, e nojwitzirob\u2019. I ixto<br \/>\nk\u2019ek\u2019we\u2019nik tuno\u2019r e tyempo, porke ma tawaron i ma kob\u2019a kabalor twa\u2019 kawe\u2019syo\u2019x,<br \/>\nporke no\u2019x nawalb\u2019ir ixamb\u2019ar, ma cheker kocha ixjami twam pak\u2019ab\u2019 e konoj. Pero<br \/>\nkaturb\u2019o\u2019x ta uk\u2019ab\u2019 e nawalb\u2019ir dyosob\u2019. E ojroner ira ja\u2019x iwajnesnib\u2019ir usujti\u2019b\u2019<br \/>\nixamb\u2019ar.\u201d<\/p>\n<p>Entonses e ixik asutpa ta upojpirar.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>38. Ofrenda del granero de ma\u00edz<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 506-509. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-38-Corncrib-Offering-Chorti.pdf\">Fought 38 Corncrib Offering Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-38-Corncrib-Offering-English-Translation.pdf\">Fought 38 Corncrib Offering English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-38-Corncrib-Offering-Spanish-Translation.pdf\">Fought 38 Corncrib Offering Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>38 Ofrenda del granero de ma\u00edz<\/p>\n<p>Ulimosnir ukororte\u2019ir e nar.<\/p>\n<p>E jente, konda war ape\u2019tznaryob\u2019, uchob\u2019 akostumbrar uputo\u2019b\u2019 e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, uxuryob\u2019<br \/>\nunuk\u2019 e ak\u2019ach, uwochob\u2019 inte\u2019 barko sa\u2019 tya\u2019 uchob\u2019 ukororte\u2019ir e nar. E limosna yaja\u2019<br \/>\nache\u2019na konda twi\u2019x e pe\u2019tznar: e diya tya\u2019 ache\u2019na e limosna yaja\u2019 otro diya tix e<br \/>\npe\u2019tznar.<\/p>\n<p>Ta ujor uch\u2019enar e sa\u2019 e ch\u2019ich\u2019 ut\u2019isyob\u2019 u\u2019t e te\u2019 twa\u2019 upetz\u2019yob\u2019 e nar tamar.<br \/>\nKonda aka\u2019y, utzoru\u2019b\u2019o\u2019b\u2019 e nar tama u\u2019t e te\u2019, uch\u2019ab\u2019wob\u2019 inte\u2019 inte\u2019 libra ujtz\u2019u\u2019b\u2019<br \/>\ntama kwatrererti\u2019 uyeski\u2019nir ukororte\u2019ir e nar. Che ke\u2019 e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 yaja\u2019 ja\u2019x tu\u2019b\u2019ir twa\u2019<br \/>\nume\u2019yn e nar, twa\u2019 maja\u2019x sajb\u2019esb\u2019ir taka ak\u2019a\u2019pa.<\/p>\n<p>Konda upetz\u2019yob\u2019ix, t\u2019ab\u2019ay to\u2019r unak\u2019 e otot, asutpa uch\u2019ab\u2019wo\u2019b\u2019 inte\u2019 inte\u2019 masorka<br \/>\nujtz\u2019u\u2019b\u2019 tama kwatrererti\u2019 uyeski\u2019nir o\u2019r e nar. I ujtz\u2019u\u2019b\u2019 xe\u2019 pak\u2019b\u2019ir kocha e tumin<br \/>\napurutna twa\u2019 t\u2019ab\u2019ay ub\u2019utz\u2019a\u2019r ta u\u2019t k\u2019in. Ja\u2019x kocha e twa\u2019nib\u2019ir twa\u2019 e dyosob\u2019<br \/>\ntichan i kocha e twa\u2019nib\u2019ir twa\u2019 unawalir e rum.<\/p>\n<p>Poreso uturub\u2019ob\u2019 e sa\u2019 tama ukororte\u2019yr e nar, twa\u2019 ame\u2019yni unawalir e ikb\u2019en<br \/>\nyaja\u2019. Porke che ke\u2019 unawalir e rum uyet ojroner e dyosob\u2019 tichan, twa\u2019 ma\u2019chi<br \/>\no\u2019choy e xiximay tama e otot.<\/p>\n<p>E krus xe\u2019 ak\u2019ampesna, konda axujra unuk\u2019 e chumpi\u2019 o ak\u2019ach, i e sa\u2019 konda<br \/>\nak\u2019a\u2019pa e pe\u2019tznar, at\u2019ab\u2019esna\u2019 wa\u2019b\u2019na to\u2019r e nar tichan, xe\u2019 pe\u2019tzb\u2019ir nar. Ya wa\u2019r<br \/>\nesto ke ak\u2019a\u2019pa e nar yaja\u2019. At\u2019ab\u2019esna uli\u2019brir e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 yaja\u2019 i e krus.<\/p>\n<p>I at\u2019ab\u2019esb\u2019ir esto ke\u2019 ma ak\u2019otoy e anyo xe\u2019 twa\u2019 uk\u2019ampesob\u2019 otronyajr. Porke\u2019 e<br \/>\nujtz\u2019u\u2019b\u2019 yaja\u2019, ja\u2019x me\u2019ynb\u2019ir twa\u2019 ume\u2019yn e nar.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>39. Celebraci\u00f3n en el campo de ma\u00edz<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 510-514. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-39-Celebration-in-the-Cornfield-Chorti.pdf\">Fought 39 Celebration in the Cornfield Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-39-Celebration-in-the-Cornfield-English-Translation.pdf\">Fought 39 Celebration in the Cornfield English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-39-Celebration-in-the-Cornfield-Spanish-Translation.pdf\">Fought 39 Celebration in the Cornfield Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>39 Celebraci\u00f3n en el campo de ma\u00edz<\/p>\n<p>Pero ayan otronte\u2019 nojk\u2019in ache\u2019na tama uyok e chorob\u2019, xe\u2019 e nojk\u2019in ache\u2019na tama<br \/>\nuyok e chorob\u2019 ja\u2019x e mes de agosto. Kwando war aturwan tu\u2019no\u2019r e narob\u2019 warix<br \/>\nak\u2019ana, aka\u2019y ache\u2019na e nojk\u2019inob\u2019 yaja\u2019. Che ke\u2019 war atwa\u2019na unawalir e rum.<\/p>\n<p>I ti\u2019ne una\u2019ta uche e nojk\u2019in yaja\u2019 ta uyok uchor tama e agosto, konda uwira ke\u2019<br \/>\nak\u2019ani\u2019x unar, uche mandar ache\u2019na e sa\u2019. I uturb\u2019a e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 upak\u2019i kocha e tumin,<br \/>\nuk\u2019eche a\u2019xin ta uyok uchor. E chumpi\u2019, ak\u2019ach ukuche ak\u2019otwob\u2019 makwir e chor,<br \/>\nuxunyob\u2019 e k\u2019ajk twa\u2019 e\u2019mpa u\u2019t e k\u2019ajk. Aka\u2019y e ak\u2019ajpesyan, ti\u2019ne twa\u2019 ak\u2019ajpesyan. I<br \/>\ne kandela turu umener. Uturb\u2019a uk\u2019ab\u2019a\u2019.<\/p>\n<p>Che, \u201cE nuestra madre santisima, kone\u2019r tya\u2019 war kayo\u2019pa katoj ti\u2019yeset i war<br \/>\nkak\u2019ajb\u2019we\u2019t, taka kawarak\u2019 i taka uchu\u2019 e te\u2019, tya\u2019 chojb\u2019esb\u2019ir umen e kayumar dyos<br \/>\nke aktab\u2019ir tamar twa\u2019 katoye\u2019t, i tara war katares, kone\u2019r ch\u2019ama pasar k\u2019ab\u2019, ira<br \/>\nawira sutur jut. I kocha ne\u2019t war awajk\u2019wo\u2019n tuk\u2019a kak\u2019uxi, i tara war kayo\u2019pa<br \/>\nkaturb\u2019a to\u2019yt lo ke no\u2019n kak\u2019ampes makwi\u2019r ko\u2019tot.\u201d<\/p>\n<p>Konda ixto k\u2019a\u2019pi\u2019x e k\u2019ajpesyaj yaja\u2019, entonses aka\u2019y upukyob\u2019 e sa\u2019 lo ke\u2019 (e)<br \/>\nturu umenerob\u2019, pero asta\u2019 k\u2019a\u2019pa uxuryob\u2019 unuk\u2019 e chumpi\u2019. Porke\u2019 uyoryob\u2019 uxte\u2019 e<br \/>\nch\u2019en, inte\u2019 twa\u2019 uyori\u2019 uyaryob\u2019 e sa\u2019 tamar, i inte\u2019 twa\u2019 uyaryob\u2019 uch\u2019ich\u2019er e chumpi\u2019<br \/>\ni ak\u2019ach, i inte\u2019 twa\u2019 uturub\u2019ob\u2019 u\u2019t e k\u2019ajk tamar. I inte\u2019 b\u2019ejt uwab\u2019wob\u2019 twa\u2019<br \/>\nuyaryob\u2019 e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, por libra o jay banbab\u2019ir, yaya tu\u2019tzub\u2019o\u2019b\u2019 tamar. I ma\u2019chi<br \/>\nwatob\u2019 ta uyototob\u2019 ejsto ke ma ak\u2019a\u2019pa\u2019 puruy tuno\u2019r e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 yaja\u2019 lo ke\u2019 uk\u2019echob\u2019<br \/>\na\u2019xin.<\/p>\n<p>Pero konda k\u2019a\u2019pi\u2019x xujra unuk\u2019 e chumpi\u2019 ak\u2019ach, i tujk\u2019i\u2019x e sa\u2019 yaja\u2019, entonses<br \/>\nlo ke aketpa ajk\u2019una uyuch\u2019i e jente xe\u2019 ak\u2019otoy uwirob\u2019 e nojk\u2019in. Porke\u2019 kocha e<br \/>\njente una\u2019ti\u2019x ke\u2019 ayan e nojk\u2019in, war alumesna ta uyok chor amorojk\u2019yob\u2019 uwirob\u2019<br \/>\nk\u2019anwi\u2019 twa\u2019 uwich\u2019wob\u2019 e sa\u2019.<\/p>\n<p>Kondixto ak\u2019a\u2019pa e pukmayaj yaja\u2019 taka e sa\u2019, entonses tye\u2019ne k\u2019ani a\u2019xin ta<br \/>\nuyotot a\u2019xin. Pero xe\u2019 war ak\u2019ajpesyan i e ajyum yokchor ma\u2019chi watar ta uyotot<br \/>\nesto ke ma ak\u2019a\u2019pa\u2019 puruy tuno\u2019r e ujtz\u2019u\u2019b\u2019. Entonses wa\u2019k\u2019 ukuchi ub\u2019ujr otronyajr<br \/>\nutar, pero e chumpi\u2019 e ak\u2019ach ak\u2019a\u2019pa takix axuj tu\u2019nuk\u2019 ab\u2019etna a\u2019xin tama otot i twa\u2019<br \/>\no\u2019stana i ache\u2019na e tamal tamar.<\/p>\n<p>Konda che ayo\u2019pa e ajyum uyokchor ajk\u2019ajpesyaj (t)urix aturwan e tamal twa\u2019<br \/>\nuk\u2019uxyob\u2019. Porke\u2019 che ke\u2019 e nojk\u2019in yaja\u2019 utwa\u2019nib\u2019ir e rum lo ke\u2019 war uyajk\u2019u e nar.<br \/>\nI poreso ja\u2019xob\u2019 ma\u2019chi erer apatnob\u2019 b\u2019an taka, uche ujinajob\u2019, sino ke\u2019 utoyob\u2019 e rum<br \/>\ntwa\u2019 ma\u2019chi axerwa\u2019 exerori (?) e nar, twa\u2019 ma\u2019chi asatpa, i twa\u2019 alok\u2019oy me\u2019yra<br \/>\nunarob\u2019.<\/p>\n<p>I poreso che ke\u2019 utoyob\u2019 e rum twa\u2019 ajk\u2019uno\u2019b\u2019 me\u2019yra unarob\u2019. Ja\u2019xto era e<br \/>\nnojk\u2019in xe\u2019 ache\u2019na.<br \/>\n<\/div><\/div>\n<div class=\"su-spoiler su-spoiler-style-fancy su-spoiler-icon-plus su-spoiler-closed\" data-scroll-offset=\"0\" data-anchor-in-url=\"no\"><div class=\"su-spoiler-title\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><span class=\"su-spoiler-icon\"><\/span>40. Fiesta del Trapiche<\/div><div class=\"su-spoiler-content su-u-clearfix su-u-trim\">\nHablante de ch&#8217;orti&#8217;: Isidro Gonz\u00e1lez<br \/>\nFrom John G. Fought. Chorti Maya Texts. 1972. Pages 515-519. University of Pennsylvania Press. Reprinted with permission.<br \/>\nTranscription\/translation by Ch\u2019orti\u2019 Project, Robin Quizar<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-40-Celebration-of-the-Cane-Press-Chorti.pdf\">Fought 40 Celebration of the Cane Press Ch&#8217;orti&#8217;<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-40-Celebration-of-the-Cane-Press-English-Translation.pdf\">Fought 40 Celebration of the Cane Press English Translation<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/sites.msudenver.edu\/chortiproject\/wp-content\/uploads\/sites\/480\/2022\/05\/Fought-40-Celebration-of-the-Cane-Press-Spanish-Translation.pdf\">Fought 40 Celebration of the Cane Press Spanish Translation<\/a><\/p>\n<p>40 Fiesta del Trapiche<\/p>\n<p>Unojk\u2019inar e trapich ache\u2019na konda k\u2019anix ache\u2019na e sumsik\u2019ab\u2019. E nojk\u2019in yaja\u2019 ache\u2019na<br \/>\ntaka inkojt ajtzo\u2019, i cha\u2019kojt ak\u2019ach, inkojt utu\u2019 e chumpi\u2019, kochya\u2019ch ache\u2019na ta<br \/>\nuyokchor. B\u2019an ixto taka e trapich. Aturub\u2019ana e ujtz\u2019u\u2019b\u2019 yeb\u2019a e trapich. Ache\u2019na<br \/>\nadorner cha\u2019te\u2019 krus tama e k\u2019om, awa\u2019b\u2019na tama u\u2019t e trapich; e sa\u2019 awa\u2019b\u2019na ta rum, xe\u2019<br \/>\ntwa\u2019 o\u2019ch\u2019na. Pero xe\u2019 twa\u2019 e anjelob\u2019 awa\u2019b\u2019na tama u\u2019t e trapich.<\/p>\n<p>Konda ak\u2019a\u2019pa e k\u2019ajpesyaj, e sa\u2019 xe\u2019 twa\u2019 e anjelob\u2019 o\u2019jcha tama o\u2019r e trapich, i xe\u2019<br \/>\ntwa\u2019 ayajra ta ch\u2019en, najtir upat e trapich ayojra e ch\u2019en o\u2019jcha e sa\u2019 tamar. Ma\u2019chi<br \/>\nayajra ta uwarib\u2019 e trapich porke\u2019 apach\u2019arna umen e jente tya\u2019 a\u2019wanob\u2019 taka e ajnesyaj<br \/>\nwakax, konda war usutro\u2019b\u2019 e trapich.<\/p>\n<p>Tarixto me\u2019rer uwoch\u2019ob\u2019 yeb\u2019a e trapich, nyen ja\u2019x uch\u2019ich\u2019er e chumpi\u2019, nyen<br \/>\nuch\u2019ich\u2019er e ak\u2019ach. Najtir ayajra. I ja\u2019xto xe\u2019 twa\u2019 e anjelob\u2019 cha\u2019te\u2019 ruch<br \/>\nasijtzja\u2019na tama tuno\u2019r u\u2019t e trapich i tama tuno\u2019r lo ke\u2019 ak\u2019ampesna tama e sumsik\u2019ab\u2019.<\/p>\n<p>Ub\u2019utz\u2019o\u2019b\u2019 taka e ujtz\u2019u\u2019b\u2019. E pak\u2019b\u2019ir ujtz\u2019u\u2019b\u2019 uputo\u2019b\u2019 yeb\u2019a e trapich.<br \/>\nUb\u2019utz\u2019o\u2019b\u2019 tuno\u2019r o\u2019r e orno, e b\u2019ejtob\u2019, uwajrnib\u2019 e chab\u2019, i tuno\u2019r e yorb\u2019ir tyo\u2019b\u2019<br \/>\nxe\u2019 umo\u2019ldir e chab\u2019.<\/p>\n<p>E nojk\u2019in yaja\u2019 ache\u2019na twa\u2019 ab\u2019oro e chab\u2019 i twa\u2019 ma tuk\u2019a\u2019 unumse ub\u2019o\u2019b\u2019<br \/>\ntaka e trapich. Che ke\u2019 twa\u2019 ma\u2019chi o\u2019choy e malombre ta ujamob\u2019, i twa\u2019 ma\u2019chi<br \/>\napuruy e chab\u2019. E ujtz\u2019u\u2019b\u2019 ja\u2019x utwa\u2019nib\u2019ir e anjelob\u2019 i tuno\u2019r ajtichaner dyosob\u2019<br \/>\nkocha e anjelob\u2019, i twa\u2019 unawalir e rum.<\/p>\n<p>Poreso axujra unuk\u2019 e chumpi\u2019 i e ak\u2019ach, porke\u2019 ja\u2019xob\u2019 che\u2019nob\u2019 e katu\u2019<br \/>\nmundo uyet ojroner e dyosob\u2019 tichan. I ja\u2019x ak\u2019ajtmayan tamaron taka e ajtichaner<br \/>\ndyosob\u2019 tama tuno\u2019r lo ke\u2019 k\u2019ani kanumse kab\u2019a, xe\u2019 no\u2019n o\u2019r urumir pak\u2019ab\u2019on.<br \/>\nPero ja\u2019x ak\u2019ek\u2019ojsyan tamaron, ma\u2019chi uyakta tuk\u2019ik\u2019xix nawalir ajmab\u2019anb\u2019an<br \/>\ntamaron.<\/p>\n<p>I poreso tuno\u2019r e jente anojk\u2019ini taka unawalir e rum, tuno\u2019r ti\u2019ne ayan<br \/>\nute\u2019rar ukafe, ti\u2019n ayan usik\u2019ab\u2019, ti\u2019n ayan upojp, anojk\u2019inyob\u2019 makwi\u2019r. Uk\u2019echyob\u2019<br \/>\ne chumpi\u2019, uyak\u2019ach, e ujtz\u2019u\u2019b\u2019, i e sa\u2019, twa\u2019 uwochob\u2019 makwi\u2019r upojpob\u2019. Porke\u2019<br \/>\nja\u2019xob\u2019, che\u2019nob\u2019 e chumpi\u2019, e ak\u2019ach, ja\u2019x inte\u2019 warab\u2019ir kocha e twa\u2019nib\u2019ir twa\u2019<br \/>\nunawalir e rum. Ke\u2019 e ch\u2019i\u2019ch yaja\u2019 twa\u2019 e chumpyo\u2019b\u2019 e ak\u2019ach, nawalb\u2019ir<br \/>\nja\u2019xob\u2019 unut\u2019yob\u2019, ke\u2019 ja\u2019x inte\u2019 alimento twa\u2019 unawalir e rum, i ke\u2019 tamar<br \/>\na\u2019jk\u2019uno\u2019b\u2019 ukose\u2019chob\u2019: nar b\u2019u\u2019r, ch\u2019um, twa\u2019 ak\u2019a\u2019wan ukajuyob\u2019, i twa\u2019 ach\u2019i\u2019<br \/>\nupojpob\u2019, twa\u2019 ma\u2019chi axerori unarob\u2019, i twa\u2019 ma\u2019chi awajrami ub\u2019u\u2019rob\u2019, twa\u2019<br \/>\nat\u2019oxpa uyarak\u2019ob\u2019.<\/p>\n<p>Poresto, tuno\u2019r e jente uche akostumbrar uxuri unuk\u2019 e chumpi\u2019 i e ak\u2019ach,<br \/>\ntama e rum, porke\u2019 una\u2019tob\u2019 ke\u2019 tamar water e chojb\u2019esyaj tama e kose\u2019chob\u2019 lo<br \/>\nke\u2019 ub\u2019akyob\u2019. Porke\u2019 che\u2019nob\u2019 ke\u2019 unawalir e rum ja\u2019x mek\u2019er umener ume\u2019yn<br \/>\ntuno\u2019r pak\u2019b\u2019ajrya\u2019r lo ke\u2019 ayan.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":889,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":100,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":""},"class_list":["post-97","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/97","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/users\/889"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=97"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/97\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sites.msudenver.edu\/proyectochorti\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=97"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}